Từ đô thị đơn tâm đến mạng lưới đa cực
Siêu đô thị đa cực là mô hình tổ chức không gian trong đó nhiều trung tâm chuyên biệt cùng chia sẻ chức năng kinh tế, dịch vụ và quản trị, thay vì dồn dân cư, việc làm và tiện ích vào một lõi duy nhất. Với TP.HCM, đây là bước chuyển cần thiết nếu thành phố muốn mở rộng mà không kéo theo ùn tắc và quá tải nội đô.
Ngày 29/10, UBND TP.HCM trình quy hoạch tổng thể thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm; ngày 30/10, HĐND thành phố thông qua đồ án cho không gian khoảng 6.772 km², gồm 168 đơn vị hành chính. Sau sắp xếp địa giới, quy mô lớn hơn mở ra dư địa phát triển nhưng cũng làm lộ rõ hạn chế của cách quy hoạch chia cắt theo địa bàn. Mô hình đơn tâm trước đây đã tập trung quá nhiều dân cư, trường học, bệnh viện và việc làm vào nội thành, góp phần gây quá tải hạ tầng, ùn tắc và ô nhiễm.
Vì vậy, quy hoạch TP.HCM không nên được hiểu là phép cộng cơ học các địa phương, mà là nỗ lực nối các đô thị, ngành kinh tế và hệ sinh thái thành một chỉnh thể. Tầm nhìn dài hạn chỉ có giá trị khi biến được định hướng thành hạ tầng và dịch vụ người dân có thể tiếp cận.
Năm cực động lực, năm trung tâm vệ tinh
Cấu trúc đề xuất gồm năm cực động lực, năm trung tâm vệ tinh, năm hệ liên kết chiến lược và mười vùng quản trị phát triển. Đây là cách phân vai không gian: các cực tạo sức kéo kinh tế, còn trung tâm vệ tinh giúp phân bố thêm hoạt động và dịch vụ ra ngoài lõi hiện hữu. Quy hoạch chỉ thuyết phục nếu những vai trò ấy bổ trợ lẫn nhau, thay vì biến thành các nhãn chức năng trên bản đồ.
- Lõi trung tâm: dịch vụ tài chính quốc tế.
- Phía Đông: đổi mới sáng tạo.
- Phía Bắc: công nghiệp, công nghệ cao và logistics.
- Phía Nam: cảng biển, thương mại tự do, logistics quốc tế và năng lượng.
- Phía Tây: đô thị, giáo dục và y tế.
Năm trung tâm vệ tinh được xác định là Côn Đảo, Long Hải - Hồ Tràm, Hóc Môn - Củ Chi, Bàu Bàng và Tân Uyên - Bắc Tân Uyên. Việc gắn định hướng phát triển với điều kiện đất đai, hạ tầng, môi trường và bản sắc từng nơi có thể giúp giảm áp lực lên trung tâm, đồng thời mở thêm cơ hội việc làm tại chỗ. Nhưng phân vai kinh tế sẽ khó phát huy nếu thiếu kết nối giao thông và tiện ích thiết yếu.
TOD là phép thử của khả năng kết nối
Đô thị TOD là mô hình phát triển đô thị gắn với các đầu mối giao thông công cộng, đặc biệt là nhà ga metro, nơi nhà ở, thương mại, dịch vụ và tiện ích được tổ chức gần tuyến vận tải. Điểm đáng chú ý không chỉ là xây thêm đường sắt, mà là biến nhà ga thành nơi cư dân có thể tiếp cận việc làm và dịch vụ mà không phải phụ thuộc vào xe cá nhân.
TP.HCM đang đẩy nhanh các dự án TOD và rà soát mạng lưới đường sắt đô thị để tăng kết nối liên vùng. Đến năm 2050, thành phố dự kiến hoàn thành 18 tuyến đường sắt đô thị dài 961 km và khoảng 450 km tramway. Đây là quy mô tham vọng; hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc các tuyến có nối được các cực, khu dân cư và vùng việc làm hay không, chứ không chỉ vào chiều dài xây dựng.
Với người dân, tiêu chí đáng quan tâm là khả năng đi bộ tới dịch vụ thiết yếu, giảm thời gian và chi phí đi lại, đồng thời có nhà ở phù hợp gần ga và nơi làm việc. TOD có thể hỗ trợ mục tiêu ấy, nhưng chỉ khi quy hoạch sử dụng đất và đầu tư giao thông đi cùng nhau.
Thành công nằm ở khâu thực hiện
Mô hình đa cực hứa hẹn đưa dịch vụ và cơ hội việc làm đến gần cư dân hơn, thay vì buộc mọi nhu cầu dồn về lõi trung tâm. Tầm nhìn “đô thị 15 phút” và kết nối “thành phố đa tâm: 30 phút” đặt ra chuẩn đáng để theo đuổi: dịch vụ thiết yếu tiếp cận được tại chỗ, còn các cực liên kết bằng giao thông nhanh.
Tuy nhiên, bản đồ nhiều trung tâm không tự động tạo ra một đô thị dễ sống. Trong tháng 11 và thời gian tới, TP.HCM xác định quy hoạch, hạ tầng đô thị và giao thông kết nối là nhiệm vụ trọng tâm, đồng thời tiếp tục tháo gỡ vướng mắc dự án và đẩy nhanh công trình trọng điểm. Đây mới là phần quyết định liệu năm cực, năm trung tâm vệ tinh và các vùng quản trị có vận hành như một mạng lưới hay không.
Kết luận, quy hoạch siêu đô thị đa cực là hướng đi hợp lý để ứng phó với quy mô mới của TP.HCM, nhưng lời hứa chỉ thành hiện thực khi TOD, đường sắt đô thị, nhà ở và dịch vụ được triển khai đồng bộ. Thước đo cuối cùng không phải số cực được vẽ ra, mà là người dân có thêm lựa chọn sống, làm việc và đi lại thuận tiện hay không.
