Tầm nhìn rộng chỉ có ý nghĩa khi đi vào thực tế
Quy hoạch tổng thể TP.HCM là khung định hướng tổ chức không gian, kết nối hạ tầng và phân bổ nguồn lực trên toàn địa giới thành phố, nhằm dẫn dắt phát triển từ nay đến năm 2050 và xa hơn. Ngày 30.10, HĐND TP.HCM thông qua quy hoạch thời kỳ 2025–2050, tầm nhìn 100 năm, cùng 46 nghị quyết khác. Đây là quy hoạch tổng thể đầu tiên sau sáp nhập, bao phủ khoảng 6.772,59 km², gồm 168 xã, phường, đặc khu và phần khai thác lấn biển theo yêu cầu phát triển kinh tế. Quyết định này không chỉ mở rộng bản đồ quy hoạch; nó đặt ra bài toán làm sao để một đô thị có quy mô lớn hơn vận hành như một hệ thống thống nhất. Giá trị của tầm nhìn dài hạn sẽ được đo bằng những thay đổi cụ thể trong đi lại, việc làm, dịch vụ công và chất lượng sống, chứ không phải chỉ bằng tham vọng trên giấy.
Năm cực động lực cần bổ trợ, không cạnh tranh lẫn nhau
Cấu trúc 5 cực động lực phân vai cho những không gian kinh tế khác nhau: lõi trung tâm tập trung tài chính quốc tế, quản trị, dịch vụ toàn cầu và kinh tế tri thức; phía Đông phát triển đổi mới sáng tạo, công nghệ cao, nghiên cứu và giáo dục đại học; phía Bắc chuyển công nghiệp sang hệ sinh thái gắn với logistics, đô thị và dịch vụ. Phía Nam được định hướng thành cực cảng biển, thương mại tự do và năng lượng, còn phía Tây kết hợp đô thị với giáo dục, đào tạo và y tế chuyên sâu. Cách phân vai này hợp lý hơn mô hình dồn mọi chức năng vào lõi cũ, nhưng chỉ hiệu quả nếu các cực có kết nối và cơ hội phát triển tương xứng. Năm trung tâm vệ tinh gồm Côn Đảo, Long Hải - Hồ Tràm, Hóc Môn - Củ Chi, Bàu Bàng và Bắc Tân Uyên được kỳ vọng tăng việc làm, dịch vụ và hạ tầng tại chỗ, giảm lệ thuộc vào trung tâm.
Điều đó có ý nghĩa trực tiếp với người dân: nếu việc làm, y tế, giáo dục và dịch vụ thiết yếu đến gần nơi ở, áp lực di chuyển và tập trung vào lõi có thể giảm. Nhưng danh xưng “vệ tinh” không tự tạo ra sức sống; mỗi nơi cần chức năng rõ, hạ tầng xã hội đủ dùng và liên kết giao thông đáng tin cậy. Quy hoạch nêu đường sắt đô thị, giao thông công cộng khối lượng lớn và phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) làm trục kết nối. Đây phải là ưu tiên triển khai, không thể để các khu đô thị mới đi trước rồi giao thông chạy theo.
Tăng trưởng phải tính cả khả năng sống và chống ngập
Quy hoạch dự báo dân số khoảng 18 triệu người vào năm 2030 và 27 triệu người vào năm 2050, gồm dân số thường trú, tạm trú trên sáu tháng và dân số quy đổi. Quy mô ấy khiến việc phân bố dân cư và dịch vụ trở thành vấn đề thiết thân: nếu nhà ở, trường học, bệnh viện và giao thông không phát triển đồng bộ, các cực mới có thể chỉ chuyển áp lực từ nơi này sang nơi khác. Vì vậy, mô hình đa cực, đa trung tâm cần gắn với đường sắt đô thị, giao thông công cộng và TOD, thay vì mở rộng đô thị manh mún. Quy hoạch cũng đặt yêu cầu bảo vệ hành lang xanh, sông nước, rừng ngập mặn Cần Giờ và không gian biển đảo để tăng khả năng trữ nước, kiểm soát ngập và thích ứng biến đổi khí hậu. Đây không phải phần phụ của tăng trưởng: với người dân, khả năng đi lại và an toàn trước ngập lụt là thước đo rõ nhất của một quy hoạch có phục vụ đời sống hay không.
Quy hoạch dài hạn còn giúp hạn chế dự án lệch định hướng và chi phí phát sinh do phải điều chỉnh về sau. Tuy nhiên, quy mô rộng và nhiều lớp không gian cũng làm tăng nguy cơ chồng chéo, lãng phí đất đai, gây ô nhiễm và tạo thêm gánh nặng lên hạ tầng nếu triển khai thiếu phối hợp. Bởi vậy, bảo tồn sinh thái không thể dừng ở việc khoanh vùng trên bản đồ; cần được gắn với quyết định sử dụng đất, đầu tư và xây dựng tại từng khu vực. Tầm nhìn 100 năm chỉ đáng tin khi các lựa chọn trước mắt không làm suy giảm khả năng chống chịu và chất lượng sống của những thế hệ tiếp theo.
Từ bản đồ đến chương trình có trách nhiệm và thời hạn
Các đại biểu thống nhất rằng quy hoạch phải được chuyển hóa thành định hướng phát triển rõ ràng, khả thi; Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Văn Được cũng nhấn mạnh yêu cầu đồng bộ, phù hợp thực tiễn, tránh chồng chéo và lãng phí nguồn lực. Đây là khâu quyết định: một sơ đồ phân cực không tự xác định dự án nào làm trước, vốn và nguồn lực lấy từ đâu, hay cơ quan nào chịu trách nhiệm. Sau khi tiếp thu ý kiến các bộ, ngành Trung ương và được Chủ tịch UBND TP.HCM phê duyệt, thành phố cần cụ thể hóa quy hoạch bằng chương trình, kế hoạch và lộ trình theo từng giai đoạn. Nhiệm vụ ưu tiên, công trình hạ tầng then chốt, nguồn lực và trách nhiệm của từng cơ quan phải được công khai, gắn với tiến độ để người dân có thể theo dõi.
Bước tiếp theo cũng cần đưa quy hoạch vào những quyết định thường ngày: các sở, ngành và chính quyền 168 xã, phường, đặc khu phải rà soát để quyết định về đất đai, đầu tư, hạ tầng và phát triển đô thị phù hợp định hướng chung. Nếu các kế hoạch cấp khu vực không ăn khớp, năm cực và năm trung tâm vệ tinh sẽ chỉ tồn tại như những nhãn gọi, còn kết nối và dịch vụ vẫn thiếu. Kết luận cần rõ ràng: quy hoạch TP.HCM đã mở ra một cấu trúc phát triển có lý lẽ, nhưng thành công không nằm ở số lượng cực hay độ dài của tầm nhìn. Nó phụ thuộc vào thứ tự ưu tiên, nguồn lực thực tế, phối hợp liên vùng và khả năng cải thiện đời sống người dân qua từng giai đoạn.
