Công lý khí hậu phải bắt đầu từ bình đẳng giới
Công lý khí hậu là cách tiếp cận bảo đảm những người chịu tác động lớn nhất từ biến đổi khí hậu được bảo vệ, có tiếng nói trong quyết định và tiếp cận công bằng các nguồn lực ứng phó. COP31 đưa phụ nữ và bình đẳng giới vào trọng tâm vì gánh nặng khí hậu không phân bổ đồng đều, còn những người đóng góp ít nhất vào khủng hoảng thường phải trả giá trước tiên.
Diễn ra từ ngày 9 đến 20.11 tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, COP31 quy tụ đại diện gần 200 quốc gia cùng các tổ chức quốc tế, giới khoa học, doanh nghiệp và tổ chức xã hội. Trong khuôn khổ hội nghị, Cơ quan Liên hợp quốc về Bình đẳng giới và Trao quyền cho phụ nữ công bố báo cáo “Tiến trình của phụ nữ thế giới 2026: Bình đẳng giới trong thời kỳ khủng hoảng khí hậu”. Đây không phải một chủ đề bên lề: nếu bỏ qua quyền lợi và kinh nghiệm của phụ nữ, các chính sách khí hậu sẽ vừa bất công vừa kém khả năng đáp ứng nhu cầu thực tế.
Lý do phải hành động ngay hiện rõ trong các chỉ số khí hậu. Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), nhiệt độ trung bình toàn cầu từ tháng 1 đến tháng 9.2026 cao hơn khoảng 1,47°C so với mức tiền công nghiệp. Nhiệt lượng đại dương tiếp tục ở mức kỷ lục, còn mực nước biển toàn cầu đã đạt mức cao nhất trong hồ sơ vệ tinh. Khi rủi ro tăng nhanh, bất bình đẳng giới không thể bị xem là vấn đề sẽ giải quyết sau.
Phụ nữ và khí hậu: gánh nặng hiện hữu trong đời sống
Từ hạn hán ở châu Phi đến lũ lụt tại Đông Nam Á, phụ nữ và trẻ em gái thường chịu ảnh hưởng nặng nề vì vừa phụ thuộc vào sinh kế dễ tổn thương, vừa đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc gia đình. Khi nước sạch thiếu hụt, mùa màng thất bát và dịch vụ y tế gián đoạn, tác động không dừng ở thiệt hại môi trường: nó chạm trực tiếp đến lương thực, thu nhập, sức khỏe sinh sản và mức độ an toàn.
Tại các quốc gia đang phát triển, phụ nữ và trẻ em gái phải dành thêm 2,5 đến 4 giờ mỗi ngày để thu gom nước sạch và nhiên liệu. Trong những đợt hạn hán và thiên tai kéo dài, thu nhập của hộ nông nghiệp do phụ nữ làm chủ giảm mạnh hơn 16% so với hộ do nam giới làm chủ. Những con số này cho thấy chính sách thích ứng không thể chỉ xây công trình hay cấp cảnh báo mà bỏ qua ai đang gánh việc chăm sóc, ai mất sinh kế và ai khó tiếp cận hỗ trợ.
Thời tiết cực đoan còn làm tăng nguy cơ nghèo đói, mất an ninh lương thực, bạo lực giới và gián đoạn chăm sóc sức khỏe sinh sản. Các cộng đồng dễ bị tổn thương cần được bảo vệ bằng hệ thống cấp nước, hạ tầng và dịch vụ có khả năng chống chịu thiên tai. Muốn những giải pháp ấy dùng được trong đời sống, nhà hoạch định phải lắng nghe phụ nữ ở địa phương thay vì chỉ coi họ là nhóm thụ hưởng thụ động.
Có tiếng nói thì chính sách mới sát thực tế
Bình đẳng giới không phải phần trang trí cho một kế hoạch khí hậu. Khi phụ nữ bị gạt khỏi các cơ quan ra quyết định, từ hội đồng làng xã đến phái đoàn đàm phán tại COP, chính sách mất đi hiểu biết về những rủi ro và nhu cầu mà họ trực tiếp trải nghiệm; hiệu quả ứng phó vì thế suy giảm. Công bằng trong đại diện cũng là điều kiện để nguồn lực đến đúng nơi và giải pháp có thể duy trì lâu dài.
Cách tiếp cận này đòi hỏi nhìn nhận phụ nữ không chỉ là nạn nhân của khủng hoảng mà còn là người có kiến thức, năng lực tổ chức và vai trò trong thích ứng. Thế nhưng, chưa đầy 1% nguồn vốn tài chính khí hậu quốc tế được chuyển trực tiếp tới các tổ chức quyền phụ nữ ở cấp cơ sở. Khoảng cách giữa trách nhiệm thực tế và quyền tiếp cận nguồn lực cho thấy lời kêu gọi tham gia sẽ rỗng nếu không đi cùng tài chính và quyền quyết định.
Lồng ghép bình đẳng giới vào các kế hoạch khí hậu quốc gia vì thế phải bắt đầu từ khâu xác định rủi ro, thiết kế biện pháp, phân bổ nguồn lực đến đánh giá kết quả. Một chương trình thích ứng chỉ có thể công bằng khi những người chịu tác động được tham gia định hình nó, thay vì nhận một giải pháp đã được quyết định từ nơi khác.
Từ cam kết đến thực thi tại COP31
COP31 diễn ra khi khoảng cách giữa các cam kết giảm phát thải và tiến độ triển khai vẫn lớn. Vì vậy, thước đo của hội nghị không nên chỉ là những lời hứa mới, mà là việc các quốc gia biến bình đẳng giới thành tiêu chí thực chất trong chính sách khí hậu, tài chính và kế hoạch thích ứng.
Theo lịch trình, Hội nghị Thượng đỉnh các nhà lãnh đạo thế giới diễn ra ngày 11 và 12.11; các phiên chuyên đề tiếp tục trước giai đoạn đàm phán cuối cùng và dự kiến bế mạc ngày 20.11. Những ngày làm việc này cần tạo ra bước chuyển cụ thể: bảo đảm phụ nữ tham gia quyết định, hướng nguồn lực tới các tổ chức cơ sở và thiết kế hành động dựa trên tác động khác nhau giữa các nhóm dân cư.
Kế hoạch Hành động Giới Belém, được thông qua tại COP30, đã đặt ra khuôn khổ để lồng ghép bình đẳng giới vào hành động khí hậu toàn cầu; giờ đây, thách thức là biến khuôn khổ ấy thành thực thi thay vì để nó dừng ở văn kiện. COP31 có thể chứng minh công lý khí hậu là nguyên tắc dẫn đường, không phải khẩu hiệu.
Kết luận rất rõ: không thể xây dựng chính sách khí hậu công bằng nếu phụ nữ thiếu tiếng nói, quyền lực và nguồn lực. Bình đẳng giới không làm chệch hướng ứng phó khí hậu; nó giúp các giải pháp phản ánh đúng đời sống và bảo vệ được nhiều người hơn. COP31 chỉ xứng đáng với kỳ vọng nếu biến nhận thức ấy thành hành động.
