An ninh kinh tế là trục chính của chuyến thăm
An ninh kinh tế là khả năng bảo vệ các nguồn cung, chuỗi sản xuất và năng lực công nghệ trước gián đoạn bên ngoài, đồng thời duy trì điều kiện ổn định cho phát triển. Chuyến thăm Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm được định hình quanh bài toán đó, chứ không chỉ là một dịp thúc đẩy giao thương. Ông Tô Lâm dự kiến phát biểu tại Quốc hội Nhật Bản và gặp Thủ tướng Sanae Takaichi tại Tokyo vào thứ Hai; chuyến đi diễn ra trong năm đầu tiên của nhiệm kỳ mới và là chuyến thăm đầu tiên của một lãnh đạo Đảng Cộng sản Việt Nam trong 11 năm. Hai bên muốn củng cố quan hệ thương mại, công nghệ và an ninh khi căng thẳng địa chính trị, thương mại khiến nguồn cung toàn cầu dễ tổn thương hơn. Đây là lựa chọn đúng trọng tâm: hợp tác Việt Nhật chỉ có ý nghĩa dài hạn nếu tăng được khả năng chống chịu, không dừng ở tuyên bố thiện chí.
Tokyo xác định ba hướng phối hợp: duy trì hòa bình và trật tự quốc tế dựa trên luật lệ; tăng cường an ninh kinh tế, củng cố chuỗi cung ứng và đổi mới sáng tạo; mở rộng giao lưu nhân dân, văn hóa và hợp tác địa phương. Cách đặt các ưu tiên này cạnh nhau phản ánh thực tế rằng an ninh khu vực, năng lực sản xuất và thịnh vượng xã hội ngày càng liên quan chặt chẽ.
Bán dẫn và trí tuệ nhân tạo cần đi cùng đào tạo
Công nghệ bán dẫn và trí tuệ nhân tạo được nêu như những lĩnh vực hợp tác chiến lược, nhưng thước đo thành công phải là năng lực được xây dựng tại Việt Nam. Hai nước đang triển khai nghiên cứu chung giữa năm cặp trường đại học, kết hợp đào tạo nghiên cứu sinh Việt Nam ở Nhật Bản; Nhật Bản đặt mục tiêu đào tạo tổng cộng 250 nhân lực bán dẫn qua các chương trình tiến sĩ. Trong chuyến thăm, hai bên dự kiến công bố thêm sáu đề tài nghiên cứu chung. Những con số này cho thấy hợp tác đã có nền tảng cụ thể, dù hiệu quả sau cùng sẽ phụ thuộc vào việc kiến thức nghiên cứu được chuyển thành kỹ năng và công việc chất lượng.
Với AI, Tokyo đang cân nhắc mở rộng chương trình NEXUS từ đào tạo nhân lực bán dẫn sang trí tuệ nhân tạo, đồng thời dự kiến thông qua JICA hỗ trợ Việt Nam xây dựng và hoàn thiện chính sách về lĩnh vực này. Hướng đi đó hợp lý: đào tạo chuyên gia mà thiếu khung chính sách và môi trường nghiên cứu thì khó tạo ra năng lực công nghệ bền vững. Đại học Việt Nhật có thể làm đầu mối nối đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, cần đánh giá hợp tác bằng khả năng tạo đội ngũ và dự án có giá trị thực, thay vì chỉ đếm chương trình được công bố.
Chuỗi cung ứng, năng lượng và khoáng sản là phép thử
Lý do an ninh kinh tế nổi bật nằm ở những điểm dễ đứt gãy trong nguồn cung. Chương trình nghị sự dự kiến tập trung vào an ninh năng lượng và khả năng chống chịu chuỗi cung ứng; Nhật Bản đã cam kết hỗ trợ cung cấp dầu thô cho nhà máy lọc dầu Nghi Sơn và muốn mở rộng hợp tác về đất hiếm cùng các khoáng sản quan trọng, trong khi năng lực chế biến của Việt Nam còn hạn chế. Đây là cơ hội, nhưng cũng là lời nhắc rằng sở hữu tài nguyên chưa đủ: giá trị chiến lược chỉ tăng khi Việt Nam phát triển được khâu chế biến, công nghệ và nhân lực trong nước.
Thương mại và đầu tư tiếp tục tạo nền cho quan hệ, song mục tiêu nên là nâng chất lượng tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi cung ứng Nhật Bản. Nếu doanh nghiệp trong nước không cải thiện công nghệ, tiêu chuẩn và năng lực cung ứng, hợp tác có thể mở rộng quy mô mà vẫn để lại ít giá trị nội địa. Hai bên cũng dự kiến ký thỏa thuận phát triển lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ, gồm hỗ trợ công nghệ và phát triển nhân lực. Dù đây là kế hoạch cần được theo dõi, nó cho thấy hợp tác đang mở rộng từ thương mại sang những lĩnh vực gắn trực tiếp với năng lực và an ninh dài hạn.
Lợi ích phải đến được với người lao động
Quan hệ chiến lược sẽ khó bền nếu người dân chỉ xuất hiện trong các tuyên bố ngoại giao. Hơn 680.000 công dân Việt Nam đang sinh sống tại Nhật Bản vào cuối năm 2025, cho thấy giao lưu lao động là một phần lớn của quan hệ song phương. Những thay đổi về điều kiện làm việc có thể đem lại lợi ích trực tiếp: người lao động có thêm cơ hội chuyển nơi làm việc trong một số điều kiện, thuận lợi hơn khi chuyển sang tư cách lao động kỹ năng đặc định và được hỗ trợ học tiếng Nhật trong thời gian làm việc.
Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam Ito Naoki kỳ vọng các thay đổi này sẽ cải thiện môi trường lao động, giúp người Việt hòa nhập và phát triển nghề nghiệp tốt hơn tại Nhật Bản. Hai nước cũng đặt mục tiêu nâng lượng người đi lại hai chiều lên hai triệu lượt trước năm 2030, hướng tới kỷ niệm 55 năm thiết lập quan hệ ngoại giao vào năm 2028. Đây không phải phần phụ của hợp tác kinh tế: kỹ năng, sự an toàn và cơ hội tiến thân của người lao động chính là một thước đo cụ thể về chất lượng quan hệ.
Tóm lại, chuyến thăm của ông Tô Lâm đáng chú ý vì đặt thương mại trong cùng một khung với công nghệ, năng lượng và an ninh khu vực. Bước tiếp theo không nên chỉ là ký kết, mà là biến hợp tác Việt Nhật thành năng lực nội địa: nhân lực bán dẫn và AI, chuỗi cung ứng ít mong manh hơn, cùng điều kiện làm việc tốt hơn cho người Việt. Khi các cam kết tạo ra kết quả ấy, an ninh kinh tế mới trở thành lợi ích thiết thực, thay vì một khẩu hiệu ngoại giao.
