Kỷ lục thương mại cần được nhìn bằng câu hỏi về giá trị
Xuất nhập khẩu là tổng giá trị hàng hóa một nền kinh tế bán ra nước ngoài và mua từ nước ngoài trong một khoảng thời gian, phản ánh quy mô giao thương chứ không tự nó cho biết bao nhiêu giá trị được tạo ra trong nước. Sau 10 tháng năm 2026, kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam lần đầu vượt mốc 1.000 tỷ USD, đạt sơ bộ 1.010 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ. Đây là thành tựu đáng ghi nhận, nhưng con số lớn không đồng nghĩa doanh nghiệp Việt giữ lại được phần tương xứng từ mỗi sản phẩm đi qua biên giới. Xuất khẩu đạt 499,2 tỷ USD, trong khi nhập khẩu lên 511,3 tỷ USD; chênh lệch này nhắc rằng thương mại tăng nhanh cũng gắn với nhu cầu lớn về nguyên liệu và đầu vào từ bên ngoài. Vì vậy, thước đo tiếp theo không nên chỉ là tổng kim ngạch, mà phải là phần giá trị nội địa và năng lực doanh nghiệp trong nước thực sự giành được.
Quy mô lớn nhưng doanh nghiệp nội địa chưa theo kịp
Động lực xuất khẩu hiện tập trung mạnh vào công nghiệp chế biến, chế tạo, với kim ngạch 452,7 tỷ USD, tương đương 90,7% tổng xuất khẩu; khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài cũng giữ vai trò đáng kể trong nhiều ngành hàng chủ lực. Cơ cấu đó giúp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, nhưng không bảo đảm doanh nghiệp nội địa đã nắm được các khâu có giá trị cao. Chênh lệch về quy mô và tốc độ tăng trưởng giữa hai khu vực cho thấy doanh nghiệp trong nước chưa khai thác tương xứng cơ hội quốc tế; năng lực tham gia chuỗi cung ứng, nhất là của doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn còn hạn chế. Đây không phải lý do để xem nhẹ thành tích xuất khẩu, mà là lời cảnh báo về chất lượng hội nhập. Nếu doanh nghiệp Việt chỉ cung ứng đầu vào đơn giản hoặc làm theo đơn hàng, kim ngạch tăng mà quyền định giá, công nghệ và lợi nhuận vẫn nằm ở nơi khác.
Muốn giữ giá trị, phải nối liền sản xuất với thị trường
Mở thêm thị trường là cần thiết, nhưng tìm được người mua chưa đủ nếu doanh nghiệp không thể giao hàng ổn định, xử lý đổi trả, chứng minh xuất xứ và duy trì chất lượng. Kết nối giữa nhà sản xuất trong nước, nhà nhập khẩu, hệ thống bán lẻ nước ngoài, kênh bán hàng số và logistics cần vận hành như một chuỗi thống nhất. Thương mại điện tử xuyên biên giới, kể cả hình thức nội dung trực quan giới thiệu cách dùng, quy trình sản xuất và câu chuyện thương hiệu, có thể giúp hàng Việt tiếp cận người mua mới. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, dùng chung hạ tầng kho vận và dịch vụ giao nhận có thể giảm gánh nặng đầu tư ban đầu, đồng thời mở đường đến những đơn hàng quốc tế vừa sức. Nhưng công cụ số không thể thay thế năng lực sản xuất, tiêu chuẩn và dịch vụ sau bán hàng. Muốn tăng phần giá trị ở lại trong nước, doanh nghiệp cần nâng chất lượng sản phẩm, còn chính sách phải tạo điều kiện để họ kết nối với đối tác và phân phối hiệu quả.
Bước tiếp theo là chuyển từ tăng lượng sang tăng chiều sâu
Ưu tiên chính sách nên là nâng tỷ lệ nội địa hóa, phát triển năng lực cung ứng và giúp doanh nghiệp Việt trở thành nhà cung cấp có vị trí rõ ràng hơn trong chuỗi sản xuất toàn cầu, thay vì mắc lại ở các công đoạn giá trị thấp. Điều đó đòi hỏi liên kết thực chất giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước, cùng đầu tư vào công nghệ, kỹ năng, tiêu chuẩn xanh và logistics. Chiến lược logistics giai đoạn 2025–2035 đặt mục tiêu tăng trưởng ngành bình quân 12–15% mỗi năm và giảm chi phí logistics xuống tương đương 12–15% GDP. Thời gian tới, Bộ Công Thương dự kiến phối hợp với các bộ, ngành, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp để phát triển thị trường xuất khẩu, hỗ trợ tận dụng hội nhập và thúc đẩy cơ cấu thương mại bền vững. Kết luận, mốc 1.000 tỷ USD là nền tảng chứ không phải đích đến: tăng trưởng kế tiếp chỉ có ý nghĩa khi tạo nhiều giá trị trong nước hơn, nâng sức cạnh tranh và giúp doanh nghiệp Việt có tiếng nói lớn hơn trong thương mại quốc tế.
