Giám sát để nhìn rõ khoảng cách giữa chủ trương và thực tế
Giám sát giáo dục phổ thông tại Gia Lai là hoạt động rà soát cách địa phương triển khai chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, từ tổ chức trường lớp, sách giáo khoa đến nhân lực, ngân sách và điều kiện học tập của học sinh. Ngày 4/11, Đoàn Giám sát số 401 làm việc với lãnh đạo tỉnh về kết quả thực hiện giai đoạn 2023-2026; cùng ngày, đoàn cũng làm việc với ngành giáo dục và một trường phổ thông dân tộc nội trú để nắm tình hình dạy học và điều kiện tại cơ sở. Điểm đáng chú ý không nằm ở việc địa phương đã ban hành bao nhiêu đề án, mà ở câu hỏi các chính sách có đến được từng trường hay không. Đoàn yêu cầu làm rõ mạng lưới trường sau sắp xếp, tình trạng thiếu hoặc thừa phòng học, dạy ghép, dạy luân phiên, sĩ số vượt quy định, kết quả lựa chọn sách giáo khoa và năng lực quản lý giáo dục cấp xã. Đây là phép thử cần thiết: số liệu toàn tỉnh chỉ có ý nghĩa khi phản ánh đúng trải nghiệm của học sinh và giáo viên.
Bối cảnh địa lý khiến bài toán ở Gia Lai khó giải bằng một khuôn mẫu chung. Tỉnh có địa bàn rộng, dân cư phân tán, giao thông và địa hình phức tạp; 93 trong số 135 xã, phường thuộc vùng dân tộc thiểu số và miền núi, còn học sinh dân tộc thiểu số chiếm 29,04%. Vì thế, sắp xếp trường lớp để tinh gọn bộ máy phải đi cùng bảo đảm học sinh ở nơi xa không mất cơ hội đến trường. Việc giữ lại các điểm trường thiết yếu tại vùng biệt lập là lựa chọn đúng hướng, nhưng cần được đánh giá bằng khả năng duy trì việc học, không chỉ bằng số cơ sở giảm sau tổ chức lại.
Sách giáo khoa và điều kiện lớp học chưa theo kịp yêu cầu
Sách giáo khoa cho thấy rõ khoảng cách giữa khâu cung ứng và chất lượng triển khai. Tỉnh cho biết việc cung ứng cơ bản đáp ứng nhu cầu, đồng thời bố trí 42,2 tỷ đồng mua sách để trang bị thư viện cho học sinh mượn. Nhưng đoàn giám sát vẫn nêu những bất cập của chương trình, yêu cầu xem xét kết quả lựa chọn sách qua các năm học và kiến nghị tiếp tục rà soát, điều chỉnh Chương trình giáo dục phổ thông 2018 cùng sách giáo khoa cho phù hợp thực tiễn. Nói cách khác, có đủ sách là điều kiện cần; nội dung thống nhất, phù hợp và khả năng tiếp cận của học sinh mới quyết định chính sách có vận hành tốt hay không.
Cơ sở vật chất trường học cũng còn là nút thắt, dù tỷ lệ phòng học kiên cố tăng từ 69,5% năm 2023 lên 80,7% năm 2026. Đoàn lưu ý tỷ lệ kiên cố hóa và mức đáp ứng thiết bị dạy học tối thiểu vẫn thấp hơn yêu cầu. Nhu cầu giai đoạn 2026-2030 lên tới 13.086 phòng học và công trình, trong đó 8.086 phòng cần xây mới, kiên cố hóa hoặc bố trí thành phòng học bộ môn; tổng nhu cầu vốn của hai đề án vượt khả năng cân đối ngân sách tỉnh. Những con số này cho thấy tăng chi giáo dục là chưa đủ nếu nguồn lực không được ưu tiên đúng nơi, nhất là các xã biên giới và vùng có điều kiện học tập thiếu thốn.
Sắp xếp mạng lưới cũng cần gắn với sức chứa thực tế. Sau tổ chức lại, năm học 2026-2027 toàn tỉnh có 822 cơ sở giáo dục, gồm 717 cơ sở công lập và 105 cơ sở ngoài công lập. Với hệ thống trường nội trú, nhu cầu học tại trường ở một số địa bàn còn cao nhưng diện tích và số phòng ở ký túc xá hạn chế, khiến chưa thể tăng chỉ tiêu tuyển sinh. Đây là lời nhắc rằng xây dựng trường mới phải tính đồng thời chỗ học, chỗ ở và khả năng tiếp nhận, thay vì chỉ hoàn thành công trình trên giấy.
Thiếu giáo viên đòi hỏi cơ chế phù hợp địa bàn
Thiếu giáo viên là vấn đề không thể giải quyết bền vững chỉ bằng biện pháp tình thế. Ngành giáo dục Gia Lai còn thiếu 3.642 người, gồm 2.820 giáo viên và 822 nhân viên; trong năm học 2026-2027, tỉnh phân bổ 2.842 hợp đồng lao động, trong đó có 2.803 giáo viên và 39 nhân viên, nhằm cơ bản đáp ứng nhu cầu đứng lớp. Hợp đồng giúp lấp một phần khoảng trống trước mắt, nhưng con số thiếu hụt tổng thể vẫn cho thấy áp lực lớn lên việc duy trì dạy học ổn định. Đề nghị bổ sung đủ 3.642 chỉ tiêu biên chế và không cắt giảm cơ học nhân lực giáo dục ở miền núi, biên giới, vùng dân tộc thiểu số vì vậy cần được nhìn như yêu cầu gắn với điều kiện phục vụ, không phải xin thêm người một cách máy móc.
Khó khăn nhân lực càng đáng lưu tâm khi mạng lưới trường được tinh gọn mạnh. Báo cáo tại các buổi làm việc nêu các mốc giảm cơ sở giáo dục khác nhau theo phạm vi và cách thống kê, nhưng đều phản ánh quá trình sắp xếp quy mô lớn; đoàn giám sát yêu cầu địa phương đánh giá hiệu quả sau tổ chức lại và làm rõ tâm tư của cán bộ, giáo viên. Việc điều chuyển, hợp nhất chỉ có thể coi là thành công nếu không khiến lớp học ở nơi xa thiếu giáo viên hoặc học sinh phải chịu lịch học bất lợi. Cần phân bổ nhân lực theo địa bàn, cấp học và nhu cầu thực tế, thay vì lấy một tỷ lệ chung làm thước đo.
Ưu tiên vùng biên và đo kết quả bằng cơ hội học tập
Kiến nghị của Gia Lai tập trung vào hai việc thiết thực: bổ sung biên chế và dành nguồn lực đầu tư ưu tiên, nhất là cho vùng biên. Tỉnh đề xuất Trung ương xem xét bổ sung 3.642 chỉ tiêu, đồng thời ưu tiên ngân sách và các chương trình mục tiêu quốc gia trong giai đoạn 2026-2030 để kiên cố hóa phòng học, xây phòng bộ môn, bổ sung thiết bị và phát triển trường nội trú, bán trú. Đây không phải danh sách mong muốn tách rời thực tế; nó phản ánh giới hạn của một địa phương phải đáp ứng nhu cầu lớn trong khi nguồn lực ngân sách có hạn. Bảy trường phổ thông nội trú liên cấp ở xã biên giới đã đi vào dạy học tại cơ sở mới, với 203 lớp và 6.814 học sinh, nhưng công trình mới chỉ là bước khởi đầu nếu thiếu đội ngũ và điều kiện vận hành lâu dài.
Chất lượng giáo dục phổ thông giai đoạn 2023-2026 cơ bản được duy trì; số giải học sinh giỏi quốc gia tăng từ 101 lên 120, và học sinh Gia Lai giành huy chương quốc tế, châu Âu. Những kết quả ấy đáng ghi nhận, nhưng không thể thay thế việc khắc phục thiếu giáo viên, bất cập sách giáo khoa và thiếu thiết bị ở các trường khó khăn. Kết luận đúng từ đợt giám sát không phải là phủ nhận tiến bộ, mà là buộc các bên theo dõi xem nguồn lực mới có cải thiện trải nghiệm học tập hay không. Giáo dục Gia Lai chỉ phát triển đồng đều khi chính sách được điều chỉnh theo địa hình, dân cư và nhu cầu của từng cộng đồng; ưu tiên vùng biên phải thể hiện bằng lớp học đủ điều kiện, giáo viên đủ số lượng và cơ hội học tập không bị gián đoạn.
