Giá trị đô thị không nằm ở diện tích
Phát triển đô thị bền vững là quá trình tổ chức không gian sống và kinh tế để nâng năng suất, sử dụng hiệu quả nguồn lực, đồng thời cải thiện chất lượng sống thay vì chỉ tăng diện tích xây dựng. Đây nên là thước đo mới cho phát triển đô thị Việt Nam: thành phố phải tạo thêm giá trị, không chỉ thêm đất và công trình.
Ngày 6/11, Bộ Xây dựng phối hợp với Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương tổ chức Diễn đàn Phát triển bền vững đô thị Việt Nam 2026, đặt trọng tâm vào mô hình đô thị đóng góp cho tăng trưởng quốc gia. Câu hỏi của diễn đàn đến đúng lúc: Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế bình quân từ 10% trở lên trong giai đoạn 2026–2030, nhưng đô thị hóa vẫn chưa tạo ra hiệu quả tương xứng với tiềm năng.
Các đô thị đóng góp khoảng 70% GDP cả nước, song tỷ trọng lớn ấy không tự bảo đảm chất lượng tăng trưởng. Nếu thành phố chủ yếu tăng quy mô bằng mở rộng xây dựng và khai thác đất, động lực sẽ nhanh chóng chạm giới hạn. Trọng tâm cần chuyển sang những hoạt động có giá trị gia tăng cao, công nghệ, đổi mới sáng tạo và dịch vụ chất lượng.
Quy hoạch phải giải quyết những điểm nghẽn đời sống
Lời kêu gọi phát triển theo chiều sâu không phải khẩu hiệu xa rời thực tế. Chất lượng quy hoạch và khâu thực hiện còn hạn chế, hạ tầng thiếu đồng bộ; ùn tắc, ngập úng, ô nhiễm và thiếu không gian xanh vẫn xuất hiện ở nhiều đô thị. Năng lực quản trị cùng việc huy động, phân bổ nguồn lực cũng còn bất cập. Những vấn đề này làm suy giảm năng suất và trực tiếp bào mòn thời gian, sức khỏe, cơ hội tiếp cận dịch vụ của người dân.
Vì vậy, quy hoạch đô thị cần được xem là công cụ tổ chức phát triển, kết nối các trung tâm kinh tế và định hướng đầu tư, chứ không phải bản vẽ chỉ xác định khu nào được xây dựng. Quy hoạch cũng cần thích ứng với mô hình chính quyền địa phương hai cấp và quan hệ phát triển thực tế giữa các đô thị, thay vì bị bó hẹp trong ranh giới hành chính.
Một đô thị đáng sống không thể chỉ được đánh giá qua tốc độ tăng trưởng hay diện mạo công trình. Khả năng tiếp cận nhà ở, giao thông công cộng, dịch vụ thiết yếu và không gian xanh mới cho thấy người dân có thực sự được hưởng thành quả phát triển hay không. Đây là lý do quy hoạch cần đặt con người và hiệu quả sử dụng đất, hạ tầng ở trung tâm.
Đa dạng nguồn lực, nâng tầm quản trị
Chuyển hướng mô hình cũng đòi hỏi cách làm thực tế hơn về vốn. Đầu tư công hiện chỉ đáp ứng khoảng 20–22% tổng nhu cầu đầu tư cần thiết. Dựa gần như hoàn toàn vào ngân sách sẽ khó đáp ứng yêu cầu hạ tầng; nhưng thu hút vốn bằng mọi giá, thiếu liên kết với quy hoạch và nhu cầu sử dụng, lại dễ tạo ra công trình rời rạc.
Các chuyên gia đề xuất hoàn thiện thể chế về quy hoạch, đất đai, đầu tư và tài chính; mở rộng hợp tác công tư, phát triển công cụ tài chính đô thị và nghiên cứu cách khai thác hợp lý phần giá trị gia tăng từ đất đai, hạ tầng để tái đầu tư. Điều quan trọng là nguồn lực phải phục vụ các ưu tiên dài hạn, bao gồm khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu, ngập lụt và nắng nóng cực đoan.
Quản trị đô thị cũng cần theo kịp quy mô và độ phức tạp của thành phố. Cơ sở dữ liệu dùng chung, hạ tầng số và các hệ thống điều hành có thể hỗ trợ quản lý giao thông, môi trường và dịch vụ, nhưng công nghệ chỉ hữu ích khi đi cùng năng lực phối hợp, dữ liệu tin cậy và trách nhiệm giải trình. Nếu thiếu các nền tảng đó, đô thị thông minh dễ dừng ở danh xưng.
Tăng trưởng đô thị cần được đo bằng năng suất và chất lượng sống
Tăng trưởng đô thị bền vững không đồng nghĩa với tăng dân số, diện tích hay số lượng dự án. Nó phải thể hiện ở năng suất lao động cao hơn, kết nối vùng tốt hơn, chi phí sản xuất và logistics thấp hơn, cùng môi trường sống thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp. Muốn đạt điều đó, hệ thống đô thị cần vận hành như một mạng lưới liên kết, phát huy thế mạnh riêng của từng trung tâm thay vì đầu tư dàn trải.
Định hướng đến năm 2030 là tất cả thành phố tổ chức xây dựng và thực hiện đề án phát triển đô thị thông minh, hình thành cơ sở dữ liệu đô thị dùng chung và từng bước xây dựng nền tảng quản trị tích hợp, thống nhất, liên thông. Đây là mục tiêu có ý nghĩa nếu chuyển hóa thành năng lực điều hành tốt hơn, thay vì chỉ hoàn thành hồ sơ hay triển khai công nghệ hình thức.
Thông điệp từ diễn đàn vì thế rất rõ: mở rộng có thể tạo thêm không gian, nhưng không tự tạo ra thịnh vượng. Phát triển đô thị Việt Nam chỉ trở thành động lực tăng trưởng mới khi quy hoạch dẫn dắt đầu tư, nguồn lực được dùng hiệu quả và quản trị đô thị đáp ứng được nhu cầu thực của người dân. Thành công cuối cùng không nằm ở thành phố xây được bao nhiêu, mà ở giá trị và chất lượng sống mà thành phố tạo ra.
