Kết luận thanh tra cho thấy vấn đề mang tính hệ thống
Thanh tra đại học là hoạt động kiểm tra việc tuân thủ quy định và trách nhiệm quản lý của cơ sở giáo dục, nhằm phát hiện sai phạm, yêu cầu khắc phục và bảo vệ quyền lợi người học. Kết luận mới của Thanh tra Chính phủ về trách nhiệm thực hiện cơ chế tự chủ tại Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) trong giai đoạn 2021–2024 nêu 10 vi phạm, trải rộng từ học phí, học bổng đến mở ngành, tuyển sinh, nghiên cứu khoa học và vốn đầu tư công. Điều đáng chú ý không chỉ là số lượng vi phạm, mà là phạm vi: một số vấn đề thuộc trách nhiệm điều hành chung của ĐHQGHN, trong khi những vấn đề khác được phát hiện tại các trường thành viên. Vì vậy, không nên gộp mọi sai phạm thành lỗi của từng trường, cũng không thể xem đây chỉ là những thiếu sót riêng lẻ ở cấp cơ sở.
Học phí và quỹ học bổng: người học chịu tác động trực tiếp
Nhóm sai phạm dễ thấy nhất với sinh viên là thu học phí đại học và quản lý tiền dành cho học bổng. Trường Quản trị và Kinh doanh bị xác định thu cao hơn mức quy định ở 8 chương trình chưa được kiểm định chất lượng và chưa có định mức kinh tế - kỹ thuật. Trường Đại học Kinh tế thu văn bằng hai ngành kinh tế ở mức 450.000 đồng mỗi tín chỉ, trong khi mức quy định là 360.000 đồng; Trường Đại học Giáo dục cũng thu văn bằng hai ngành đào tạo giáo viên cao hơn khung được nêu trong kết luận.
Ở 8 trường được kiểm tra, tổng số phải trích lập quỹ học bổng khuyến khích học tập là hơn 332,27 tỷ đồng, nhưng thực tế mới trích hơn 237,9 tỷ đồng, thiếu gần 95 tỷ đồng. Ba đơn vị còn dùng quỹ sai mục đích, tổng cộng khoảng 2,9 tỷ đồng. Đây không phải chênh lệch kế toán xa rời đời sống sinh viên: quỹ thiếu hoặc bị sử dụng không đúng mục đích có thể làm suy giảm nguồn hỗ trợ học tập. Việc khắc phục cần minh bạch cả số tiền phải bổ sung lẫn cách bảo đảm quyền lợi của người học.
Mở ngành và tuyển sinh: tự chủ phải đi cùng thẩm quyền
Ở cấp ĐHQGHN, kết luận chỉ ra việc ban hành quy định cho phép tự chủ mở ngành thuộc lĩnh vực sức khỏe là trái thẩm quyền; thẩm quyền quyết định thuộc Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo. Việc mở ngành Ngoại khoa trình độ thạc sĩ cũng bị xác định là trái thẩm quyền. Ngoài ra, ĐHQGHN ban hành 6 quyết định mở ngành đại học thí điểm và trình xin phép mở 3 ngành thạc sĩ lĩnh vực sức khỏe khi chưa đủ điều kiện về giảng viên cơ hữu có chuyên môn phù hợp. Những phát hiện này đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa quyền tự chủ và trách nhiệm tuân thủ: tự chủ không thể thay thế điều kiện chuyên môn hay thẩm quyền pháp lý.
Ở cấp các trường thành viên, 6 trong 8 trường được kiểm tra bị xác định tuyển sinh vượt chỉ tiêu được giao hoặc phê duyệt: gồm các trường Đại học Công nghệ, Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Giáo dục, Ngoại ngữ, Kinh tế và Quốc tế. Đây là vấn đề cần được nhìn riêng với sai phạm mở ngành của cấp đại học, dù cả hai cùng phản ánh yêu cầu quản lý quy mô đào tạo sát với năng lực và quyết định được duyệt. Với thí sinh, tuyển sinh vượt chỉ tiêu khiến việc bảo đảm điều kiện học tập và chất lượng đào tạo trở thành mối quan tâm thực tế, không chỉ là thủ tục hành chính.
Phạm vi rộng, trách nhiệm khắc phục cũng phải rõ
Kết luận không dừng ở học phí, học bổng, mở ngành và tuyển sinh; phạm vi thanh tra còn bao gồm nghiên cứu khoa học cùng quản lý, sử dụng vốn đầu tư công. Bức tranh vì thế có hai tầng trách nhiệm: ĐHQGHN phải rà soát cơ chế và quyết định thuộc thẩm quyền cấp đại học, còn các trường thành viên phải sửa những sai sót cụ thể trong thu chi, tuyển sinh và tổ chức đào tạo. Cách phân định này quan trọng để tránh xử lý chung chung, đồng thời xác định đúng đơn vị và cá nhân chịu trách nhiệm.
ĐHQGHN phải xây dựng kế hoạch thực hiện kết luận, rà soát điều kiện thành lập trường, ngành và chương trình, chấn chỉnh quản lý tài chính, tài sản, ngân sách, đồng thời xử lý trách nhiệm và khắc phục hậu quả. Thanh tra Chính phủ kiến nghị các cơ quan liên quan chỉ đạo việc xử lý vi phạm, thu hồi tiền, tài sản và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người học. Trong 60 ngày kể từ ngày công khai kết luận, ĐHQGHN phải báo cáo kết quả, kèm tài liệu chứng minh khắc phục và xử lý trách nhiệm. Kết luận chỉ có ý nghĩa khi các khoản thiếu được xử lý, quy trình được chấn chỉnh và sinh viên nhìn thấy thay đổi cụ thể.
