Tầm nhìn dài hạn phải được kiểm chứng bằng khả năng thực hiện
Quy hoạch đô thị là khuôn khổ tổ chức không gian, hạ tầng và các hoạt động kinh tế - xã hội để thành phố phát triển hài hòa, đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không khóa chặt lựa chọn của các thế hệ tương lai. Với TP.HCM, quy hoạch tổng thể thời kỳ 2025-2050 hướng tới tầm nhìn 100 năm, nhằm định hình một đô thị toàn cầu, thông minh và có năng lực cạnh tranh quốc tế.
Tầm nhìn ấy không có giá trị chỉ vì kéo dài một thế kỷ. Giá trị của nó nằm ở việc giúp thành phố đưa ra lựa chọn hôm nay mà vẫn thích ứng được với dân số, công nghệ, khí hậu và nhu cầu sống thay đổi về sau. Bối cảnh sau hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu càng khiến một khung quy hoạch chung trở nên cần thiết để các khu vực không phát triển như những mảnh ghép rời rạc.
Ngày 26/10, Ban Đô thị HĐND TP.HCM tổ chức phiên thẩm tra dự thảo nghị quyết về quy hoạch; đến ngày 30/10, HĐND thành phố khóa XI thông qua quy hoạch tổng thể. Bộ Chính trị cũng yêu cầu đề án coi trọng tính khoa học, đồng bộ, thống nhất và khả thi, đồng thời phù hợp với quy hoạch quốc gia, quy hoạch vùng và các quy hoạch liên quan. Đây là thước đo đúng: tầm nhìn chỉ đáng tin khi có căn cứ, ăn khớp và có đường triển khai.
Năm cực tăng trưởng cần một mạng lưới, không phải năm điểm rời
Mô hình đa cực, đa trung tâm là lựa chọn hợp lý cho không gian rộng lớn sau hợp nhất, nhưng phân vai trên bản đồ chưa tự tạo ra sức bật. Quy hoạch xác định năm cực gồm lõi trung tâm dịch vụ tài chính quốc tế; đổi mới sáng tạo phía Đông; công nghiệp, công nghệ cao và logistics phía Bắc; cảng biển, thương mại tự do, logistics quốc tế và công nghiệp năng lượng phía Nam; đô thị, giáo dục và y tế phía Tây. Mỗi cực có thể khai thác lợi thế riêng, miễn là chúng bổ trợ thay vì cạnh tranh bằng những chức năng trùng lặp.
Điểm nghẽn quyết định là hạ tầng kết nối. Các cực tăng trưởng được kỳ vọng tạo động lực mới, song khả năng hiện thực hóa phụ thuộc lớn vào tiến độ dự án hạ tầng và mức độ liên kết giữa các khu vực. Nếu đường sắt, đường bộ và các đầu mối logistics không theo kịp, mô hình đa cực có thể chỉ phân tán dân cư và hoạt động kinh tế, thay vì giúp người dân tiếp cận việc làm, dịch vụ và cơ hội trên toàn thành phố.
Vì vậy, quy hoạch cần gắn chức năng từng cực với các hành lang giao thông, trung tâm vệ tinh và kế hoạch đầu tư cụ thể. Ưu tiên phải là những kết nối tạo hiệu quả cho toàn mạng lưới, không phải danh sách công trình dàn trải. Hạ tầng kết nối không phải phần phụ trợ cho cấu trúc đô thị; nó là điều kiện để cấu trúc ấy hoạt động.
Tính đồng bộ phải hiện rõ trong đời sống thường ngày
Một quy hoạch có thể đặt ra những mục tiêu lớn, nhưng người dân sẽ đánh giá nó qua những điều gần gũi: đi lại thuận tiện, có trường học và cơ sở y tế phù hợp, được tiếp cận cây xanh, nhà ở và môi trường sạch. Hồ sơ quy hoạch nêu các chỉ tiêu đến năm 2050 như bảo đảm 100% dân số được cấp nước sạch, xử lý khoảng 90% trở lên nước thải đô thị, thu gom và xử lý 100% chất thải rắn đô thị, cùng diện tích cây xanh công cộng 7-7,5 m² mỗi người.
Các con số chỉ có ý nghĩa khi được chuyển thành tiến độ và trách nhiệm thực hiện. Định hướng phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng, trong đó đường sắt đô thị làm trục xương sống, cần đi cùng nhà ở, dịch vụ và tiện ích quanh nhà ga. Chính khâu phối hợp này quyết định liệu phát triển theo giao thông công cộng có giảm thời gian đi lại và cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ, hay chỉ làm tăng mật độ xây dựng.
Bộ Chính trị yêu cầu xác định rõ ưu tiên chiến lược, tập trung nguồn lực, tránh đầu tư dàn trải; đồng thời gắn tăng trưởng với văn hóa, môi trường, khả năng thích ứng khí hậu, an sinh và chất lượng sống. Đó là cách đúng để đo tính khả thi: không chỉ hỏi dự án có thể xây hay không, mà còn xem hệ thống xung quanh có đủ năng lực phục vụ cư dân hay không.
Thẩm tra là bước bảo đảm quy hoạch không dừng ở khẩu hiệu
Vai trò thẩm tra của Ban Đô thị HĐND không nên được xem như thủ tục trước khi thông qua. Phiên làm việc ngày 26/10 tập hợp cơ quan lập quy hoạch, sở ngành, chuyên gia và đại diện các tổ chức liên quan để xem xét dự thảo nghị quyết và hồ sơ quy hoạch. Đây là cơ hội kiểm tra xem các mục tiêu không gian có thống nhất với hạ tầng, nguồn lực và nhu cầu thực tế hay không.
Sau khi Bộ Chính trị yêu cầu tiếp thu ý kiến và tiếp tục rà soát, hoàn thiện quy hoạch, bước tiếp theo phải là chuyển định hướng thành danh mục dự án có thứ tự ưu tiên, cơ chế huy động nguồn lực và tiến độ rõ ràng. Khi triển khai, quy hoạch cũng cần gắn với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, phân bổ đầu tư và cơ chế quản lý, giám sát xuyên suốt. Nếu thiếu các mắt xích này, tầm nhìn dài hạn dễ trở thành lời hứa không có lịch trình.
TP.HCM cần một quy hoạch tổng thể đủ rộng để nhìn xa, nhưng đủ cụ thể để điều chỉnh và thực hiện. Tính khoa học tạo nền móng; tính đồng bộ kết nối các cực; tính thống nhất ngăn chồng chéo; còn tính khả thi biến bản đồ thành đường sá, dịch vụ và không gian sống tốt hơn. Tầm nhìn 100 năm chỉ thuyết phục khi người dân có thể nhận ra lợi ích của nó trong những năm trước mắt.
