Tầm nhìn dài hạn cần bắt đầu từ một quy hoạch có thể thực hiện
Quy hoạch tổng thể TP.HCM là khuôn khổ tổ chức không gian và định hướng phát triển thành phố trong giai đoạn 2025–2050, với tầm nhìn 100 năm, nhằm phối hợp các khu vực, hạ tầng và mục tiêu phát triển lâu dài. Ngày 30/10, HĐND TP.HCM khóa XI thông qua quy hoạch này; sau đó, Kết luận 112 của Bộ Chính trị yêu cầu thành phố tiếp thu ý kiến, tiếp tục rà soát và hoàn thiện. Đây không chỉ là một bản đồ cho đô thị mở rộng: sau khi hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, thành phố cần một khuôn khổ chung để định hình không gian phát triển mới.
Điều đáng lưu ý là chiều dài của tầm nhìn không tự bảo đảm chất lượng quy hoạch. Nếu mục tiêu, dự báo và thứ tự ưu tiên không gắn với nguồn lực, năng lực quản trị và tiến độ cụ thể, tầm nhìn 100 năm dễ trở thành lời hứa xa hơn là công cụ điều hành. Với dân số dự kiến hơn 27 triệu người vào năm 2050, quy hoạch còn phải đặt chất lượng sống, an sinh, môi trường và khả năng thích ứng khí hậu vào cùng một bài toán với tăng trưởng.
Năm cực tăng trưởng chỉ phát huy khi kết nối thành một hệ thống
Quy hoạch TP.HCM chuyển hướng khỏi mô hình đô thị tập trung, mở rộng dàn trải để tổ chức siêu đô thị đa cực, đa trung tâm, với năm cực động lực và năm trung tâm vệ tinh. Các cực được phân vai theo lợi thế: trung tâm tài chính và dịch vụ giá trị cao; phía Đông tập trung đổi mới sáng tạo, nghiên cứu và công nghệ; phía Bắc phát triển sản xuất công nghệ cao, logistics; phía Nam gắn cảng biển với thương mại quốc tế; phía Tây hướng đến y tế, giáo dục và đô thị gắn giao thông công cộng. Cách phân vai này có lý: nó giúp thành phố định hướng nguồn lực thay vì để tăng trưởng lan rộng thiếu trọng tâm.
Nhưng các cực không thể vận hành như những ốc đảo. Chuyên gia Bùi Anh Tuấn lưu ý khả năng hiện thực hóa quy hoạch phụ thuộc lớn vào tiến độ dự án hạ tầng và mức độ liên kết giữa các cực động lực. Tuyến đường sắt hàng hóa Bàu Bàng - Dĩ An - Long Thành - Cái Mép - Thị Vải được xem là mắt xích quan trọng để nối khu công nghiệp với cảng biển, song nguồn tin cho biết chưa có mốc triển khai và hoàn thành cụ thể. Vì vậy, hạ tầng kết nối không phải phần phụ của tầm nhìn; nó là điều kiện quyết định năm cực có tạo thành một nền kinh tế đô thị thống nhất hay không.
Đồng bộ với quy hoạch quốc gia, không để mỗi lĩnh vực đi một hướng
Bộ Chính trị nhấn mạnh quy hoạch phải có tính khoa học, đồng bộ, thống nhất và khả thi; đồng thời phù hợp với quy hoạch cấp quốc gia, quy hoạch vùng và các quy hoạch liên quan. Đây là yêu cầu thực chất, không phải thủ tục đối chiếu văn bản. Giao thông, sử dụng đất, phát triển công nghiệp, đô thị hóa và bảo vệ môi trường phải cùng dựa trên một hệ giả định và trình tự ưu tiên. Nếu các quy hoạch ngành không ăn khớp, thành phố có thể xác định đúng chức năng từng cực nhưng vẫn vướng ở kết nối, phân bổ đất đai hoặc tổ chức dịch vụ thiết yếu.
Tính khoa học cũng đòi hỏi rà soát mục tiêu, chỉ tiêu, dự báo và kịch bản tăng trưởng, thay vì mặc định một con đường phát triển duy nhất. Tính thống nhất cần thể hiện từ định hướng vùng đến dự án cụ thể; tính khả thi phải nhìn thấy qua nguồn lực, cơ chế và năng lực thực hiện. Bộ Chính trị yêu cầu xác định rõ ưu tiên, lộ trình và phương án huy động, phân bổ nguồn lực, đồng thời kết hợp phát triển kinh tế với văn hóa, con người, an sinh, quốc phòng và môi trường. Người dân sẽ cảm nhận chất lượng quy hoạch qua thời gian đi lại, khả năng tiếp cận dịch vụ và môi trường sống, chứ không qua số lượng bản vẽ.
Từ định hướng đến danh mục dự án và tiến độ kiểm chứng được
Việc tiếp theo không nên dừng ở hoàn thiện câu chữ. Thành phố cần chuyển mỗi định hướng thành danh mục dự án, xác định thứ tự ưu tiên, đầu mối chịu trách nhiệm, điều kiện thực hiện và mốc tiến độ rõ ràng. Những khoảng trống đã được nêu ở các dự án kết nối và các mắt xích đổi mới sáng tạo cho thấy nguy cơ lớn nhất không phải thiếu ý tưởng, mà là các dự án liên quan triển khai lệch nhịp hoặc chưa có lộ trình đủ cụ thể.
Kết luận 112 giao Thành ủy tiếp thu ý kiến và tiếp tục rà soát, hoàn thiện quy hoạch; vì vậy, giai đoạn này cần được dùng để kiểm tra tính nhất quán giữa mục tiêu dài hạn với năng lực triển khai trước mắt. Một quy hoạch tốt phải cho phép điều chỉnh khi dự báo thay đổi, nhưng không được biến linh hoạt thành lý do trì hoãn. Siêu đô thị TP.HCM chỉ có thể tạo động lực mới nếu năm cực được nối bằng hạ tầng, các kế hoạch ngành cùng hướng và người dân được đặt ở trung tâm. Tầm nhìn 100 năm chỉ có sức nặng khi từng bước thực hiện hôm nay đủ khoa học, đồng bộ và khả thi.
