Sáp nhập để gọn đầu mối, nhưng quy mô vượt tầm quản lý
Sáp nhập trường học là việc hợp nhất nhiều cơ sở giáo dục thành một đơn vị quản lý, thường nhằm thống nhất kế hoạch và giảm đầu mối, nhưng hiệu quả còn phụ thuộc vào quy mô và khoảng cách giữa các cơ sở. Ngày 27-10, UBND phường Tây Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa, cho biết đã rà soát hoạt động sau sắp xếp và kiến nghị điều chỉnh mô hình các trường trên địa bàn. Đề xuất đáng chú ý vì phường muốn tách hai trường quy mô lớn thành bốn đơn vị độc lập, cho thấy gom đầu mối không mặc nhiên đồng nghĩa với quản lý hiệu quả hơn. Trường Tiểu học Tây Nha Trang hình thành từ 7 trường, hiện có 198 lớp, khoảng 7.423 học sinh tại một trường chính và sáu phân hiệu. Trường THCS Tây Nha Trang hợp nhất 6 trường, có 125 lớp, khoảng 5.450 học sinh tại một trường chính và năm phân hiệu. Tổng cộng, hơn 12.800 học sinh đang thuộc hai đơn vị.
Khoảng cách biến quản trị thành việc thường nhật
Vướng mắc không chỉ nằm ở con số học sinh, mà ở việc một ban giám hiệu phải điều hành nhiều cơ sở trên địa bàn rộng, với điều kiện vật chất, dân cư và mặt bằng học tập khác nhau. Lãnh đạo trường phải dành nhiều thời gian xử lý quản trị và phối hợp giữa các phân hiệu, nên ít thời gian hơn cho kiểm tra chuyên môn trực tiếp, dự giờ và nắm tình hình giáo viên, học sinh. Quản lý hoạt động Đội cũng gặp trở ngại: ban giám hiệu và Tổng phụ trách phải di chuyển, khó có mặt kịp thời khi xảy ra xung đột; báo cáo trực tuyến không thể thay thế sự hiện diện trực tiếp. Với học sinh cần hỗ trợ, việc theo sát hoàn cảnh và diễn biến tâm lý càng khó khi các em phân tán ở nhiều nơi. Đây là giới hạn của mô hình và địa bàn quản lý, không nên giản lược thành vấn đề năng lực cá nhân của hiệu trưởng.
Bất cập còn hiện ra trong trải nghiệm cụ thể của học sinh và phụ huynh. Tại một phân hiệu tiểu học, học sinh bán trú phải về nhà vào trưa thứ Tư, rồi phụ huynh đưa các em đến trường chính để học Tin học vì cơ sở chưa có phòng máy; học sinh ở đây cũng có ít cơ hội tham gia hoạt động ngoại khóa hơn. Khi khoảng cách giữa các phân hiệu dẫn tới lịch đi lại và cơ hội học tập không đồng đều, quy mô trường học không còn là bài toán hành chính thuần túy. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận chương trình và sự gắn kết của học sinh với các hoạt động chung.
Tách trường là hướng tháo gỡ, không phải quay lại điểm xuất phát
Tây Nha Trang đề xuất tổ chức lại trường tiểu học và THCS hiện nay thành hai trường độc lập ở mỗi cấp, tức hai trường tiểu học và hai trường THCS. Đây là một cách chia lại trách nhiệm quản lý để mỗi đơn vị có phạm vi hoạt động dễ điều hành hơn, thay vì duy trì một bộ máy phải bao quát hàng trăm lớp ở nhiều địa điểm. Tuy nhiên, tách trường học không tự động khắc phục chênh lệch cơ sở vật chất hay bảo đảm nhân lực hành chính, kế toán và hỗ trợ tương xứng. Phường cũng cho biết dù các trường đã phân công trách nhiệm, tăng phối hợp và ứng dụng công nghệ, những thủ tục về thẩm quyền ký duyệt, tài chính, kế toán, tài sản công và hồ sơ pháp lý vẫn phải tuân thủ quy định. Vì vậy, chia đơn vị cần đi cùng phương án rõ ràng về nhân sự, tài sản và quyền hạn.
Đề xuất cũng không phải trường hợp cá biệt trong bối cảnh một số địa phương gặp khó với mô hình trường lớn, nhiều điểm trường. Tại phường Nam Nha Trang, một hiệu trưởng tiểu học phụ trách 232 lớp, 9.656 học sinh ở tám địa điểm; hiệu trưởng THCS quản lý 182 lớp, 8.207 học sinh ở sáu địa điểm. Những con số ấy củng cố một nhận định: gom trường có thể tạo thuận lợi cho việc thống nhất chỉ đạo, nhưng nếu phạm vi quản lý quá rộng thì sự thống nhất trên giấy khó thay thế được giám sát sát sao tại lớp học.
Thời điểm triển khai cần tránh xáo trộn học tập
UBND phường kiến nghị điều chỉnh mô hình vào thời điểm kết thúc năm học 2026-2027 để hạn chế ảnh hưởng đến hoạt động dạy và học. Mốc này hợp lý nếu khoảng thời gian chuẩn bị được dùng để xác định ranh giới tuyển sinh, phân bổ giáo viên, sắp xếp lãnh đạo và xử lý tài sản, hồ sơ giữa các đơn vị. Nếu chỉ đổi tên hoặc chia cơ cấu mà không giải quyết thiếu hụt nguồn lực, gánh nặng có thể chuyển từ một trường rất lớn sang bốn trường nhỏ hơn nhưng vẫn thiếu điều kiện vận hành. Phép thử thành công không phải là số lượng trường tăng lên, mà là học sinh được hỗ trợ kịp thời hơn, giáo viên được kiểm tra chuyên môn thường xuyên hơn và hoạt động giữa các cơ sở bớt chênh lệch.
Bởi vậy, kiến nghị của Tây Nha Trang nên được nhìn nhận như sự điều chỉnh sau khi mô hình sáp nhập bộc lộ giới hạn, chứ không phải phủ nhận mọi lợi ích của việc hợp nhất. Tách trường học có cơ sở khi giúp thu hẹp khoảng cách quản lý và đưa trách nhiệm đến gần từng cơ sở; nhưng kết quả cuối cùng phụ thuộc vào cách tổ chức, nguồn lực và việc theo dõi chất lượng sau khi chia.
