Từ chuyến thăm cấp cao đến yêu cầu phát triển mới
Hợp tác tự chủ chiến lược Việt Nam – Nhật Bản là cách hai nước kết hợp nội lực với quan hệ quốc tế tin cậy để chủ động lựa chọn, ứng phó và phát triển, thay vì theo đuổi tự cung tự cấp hay khép mình trước thế giới. Tô Lâm thăm Nhật Bản từ ngày 8 đến 11/11 cùng Phu nhân Ngô Phương Ly; đoàn đến Tokyo chiều 8/11, mở đầu chuyến thăm chính thức theo lời mời của Nhà nước Nhật Bản. Đây là chuyến thăm đầu tiên của ông trên cương vị Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, diễn ra khi cả hai nước đứng trước những yêu cầu phát triển mới. Thời điểm này có ý nghĩa: Việt Nam thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hướng tới các mục tiêu phát triển dài hạn, trong khi Nhật Bản tìm động lực tăng trưởng mới dựa trên khoa học, công nghệ và năng lực công nghiệp. Vì vậy, chuyến đi nên được nhìn nhận như nỗ lực xác lập hướng hợp tác cho giai đoạn tiếp theo, không chỉ là nghi thức ngoại giao.
Nền tảng quan hệ đã có độ dày: hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1973 và nâng cấp lên Đối tác chiến lược toàn diện vào tháng 11/2023. Nhưng bối cảnh hiện nay khiến việc duy trì đà quan hệ thôi chưa đủ. Cạnh tranh chiến lược, nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng và các thách thức an ninh phi truyền thống đặt ra nhu cầu phối hợp rõ hơn trong những lĩnh vực thiết yếu. Chuyến thăm diễn ra sau chuyến công du Việt Nam của Thủ tướng Sanae Takaichi hồi tháng 5, tạo thêm cơ hội nối tiếp trao đổi cấp cao bằng định hướng và kế hoạch cụ thể.
Tự chủ chiến lược phải được đo bằng năng lực thực tế
Điểm đáng chú ý trong thông điệp hợp tác là tự chủ chiến lược không đồng nghĩa với giảm mọi phụ thuộc bên ngoài. Đó là khả năng lựa chọn và ứng phó dựa trên nội lực vững chắc cùng những đối tác đáng tin cậy. Cách hiểu này phù hợp với thế mạnh bổ trợ: Nhật Bản có công nghệ, vốn, nền tảng công nghiệp và kinh nghiệm quản trị; Việt Nam có nguồn nhân lực, thị trường năng động và khát vọng phát triển. Cả hai cùng coi khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng nhân lực là động lực cho tương lai. Bởi vậy, hợp tác song phương chỉ có ý nghĩa chiến lược khi giúp mỗi nước nâng năng lực sản xuất, nghiên cứu, đổi mới và tạo giá trị gia tăng, thay vì chỉ mở rộng trao đổi trên giấy.
Liên kết sâu hơn trong các lĩnh vực thiết yếu có thể hỗ trợ an ninh kinh tế, năng lượng và lương thực, đồng thời đóng góp vào năng lực tự chủ chiến lược của cả Việt Nam lẫn Nhật Bản. Đây là lợi ích thiết thực đối với người dân: năng lực nghiên cứu và sản xuất tốt hơn có thể mở rộng cơ hội học tập, việc làm và phát triển nghề nghiệp cho người Việt tại Nhật Bản. Tuy nhiên, tuyên bố về lợi ích chung không thể thay thế kết quả. Cần xác định dự án, nguồn lực, đầu mối và tiến độ; nếu thiếu những yếu tố ấy, mục tiêu tự chủ dễ dừng ở thông điệp chính trị thay vì tạo sức chống chịu cho nền kinh tế.
Diễn đàn Quốc hội đưa thông điệp ra ngoài nghi thức
Bài phát biểu trước Lưỡng viện Quốc hội Nhật Bản là điểm nhấn ngoại giao của chuyến thăm. Ông Tô Lâm dự kiến phát biểu trước các nghị sĩ ngày 9/11; việc dành diễn đàn lập pháp cao nhất cho lãnh đạo Việt Nam mang ý nghĩa vượt khỏi một hoạt động nghi lễ thông thường. Đây là dịp trực tiếp trình bày tầm nhìn và ưu tiên của Việt Nam với giới lập pháp Nhật Bản, đồng thời khẳng định mong muốn mở rộng hợp tác trên cơ sở tin cậy, tôn trọng lợi ích của nhau và hướng tới kết quả thiết thực. Giá trị của bài phát biểu vì thế không nằm riêng ở sự trang trọng, mà ở khả năng tạo đồng thuận chính trị cho những lĩnh vực cần cam kết lâu dài.
Một bài diễn văn có thể định hình kỳ vọng, nhưng không thể tự bảo đảm kết quả. Sau chuyến thăm, hai bên cần chuyển các cam kết cấp cao thành chương trình và dự án có lộ trình, nguồn lực cùng cơ chế thực hiện; chính phủ, doanh nghiệp, giới khoa học và người dân đều cần tham gia. Việc xác định rõ đầu mối và tiến độ triển khai các thỏa thuận cũng là bước tiếp nối được đặt ra. Đây mới là phép thử cho thông điệp tại Quốc hội: liệu hợp tác Việt Nam – Nhật Bản có giúp tăng năng lực sản xuất, tri thức và sức chống chịu của mỗi nước hay không.
Kết luận: cam kết cần trở thành năng lực chung
Chuyến thăm của Tô Lâm cho thấy hai nước muốn đưa quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện vào chiều sâu thực chất hơn, trong bối cảnh yêu cầu phát triển và bất ổn khu vực cùng gia tăng. Trọng tâm tự chủ chiến lược là lựa chọn đúng: không tách khỏi mạng lưới quốc tế, mà xây nội lực thông qua những quan hệ tin cậy và hợp tác có lợi cho cả hai bên. Bài phát biểu trước Lưỡng viện tạo điểm nhấn chính trị, nhưng thước đo cuối cùng sẽ là các chương trình được triển khai và lợi ích người dân nhận được. Nếu công nghệ, nhân lực và liên kết kinh tế được chuyển thành năng lực cụ thể, hợp tác song phương sẽ củng cố khả năng chủ động của cả Việt Nam và Nhật Bản. Nếu không, tầm nhìn chung vẫn chỉ là lời hứa.
