Chuyển từ bắt lỗi sang ngăn rủi ro
Chống gian lận thi cử là hệ thống biện pháp giúp bảo đảm việc học tập, thi cử và kiểm tra phản ánh trung thực năng lực người học, từ khâu phòng ngừa rủi ro đến giám sát và xử lý vi phạm. Chỉ thị số 16 do Chủ tịch UBND TP Bắc Ninh ban hành yêu cầu siết việc thực hiện các quy định về thi cử, kiểm tra, đánh giá trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo trên địa bàn thành phố. Điểm đáng chú ý không chỉ là tăng kiểm soát, mà là chuyển trọng tâm từ phát hiện vi phạm sau khi xảy ra sang nhận diện nguy cơ từ sớm. Thành phố xác định chống gian lận thi là nhiệm vụ thường xuyên, triển khai phù hợp với từng cấp học, trình độ và hình thức đánh giá. Cách tiếp cận này hợp lý: nếu chỉ trông vào xử phạt, những thủ đoạn mới như dùng AI hoặc thiết bị công nghệ cao có thể đi trước quy trình giám sát.
Chỉ thị yêu cầu hoàn thành việc quán triệt đến cán bộ, công chức, viên chức và các cá nhân liên quan trước ngày 15/11/2026, sau đó duy trì thực hiện thường xuyên. Mốc thời gian này cần được xem là điểm khởi đầu cho thay đổi trong quy trình và trách nhiệm, chứ không phải một đợt phổ biến văn bản mang tính hình thức.
Nhắm vào gian lận mới và áp lực thành tích
Danh mục hành vi bị yêu cầu ngăn chặn cho thấy phạm vi vấn đề đã vượt khỏi chuyện mang tài liệu vào phòng thi: học thay, thi hộ, đạo văn, sửa điểm, làm lộ đề, dùng thiết bị công nghệ cao hoặc AI để gian lận đều được nêu rõ. Chỉ thị cũng nhắm tới hành vi bao che, tiếp tay và can thiệp trái quy định vào kết quả. Khi công nghệ tạo ra cách gian lận khó nhận biết bằng quan sát thông thường, quy chế phải được rà soát thường xuyên thay vì chỉ dựa vào nội quy cũ. Sở GD&ĐT được giao rà soát quy định về kiểm tra thường xuyên, định kỳ, cuối năm và cuối khóa, rồi sửa đổi hoặc kiến nghị hoàn thiện những nội dung còn hở.
Một hướng xử lý quan trọng khác là giảm động cơ làm đẹp số liệu. Thành phố yêu cầu không lấy riêng tỷ lệ học sinh khá, giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp hay kết quả thi làm căn cứ máy móc để xếp loại, khen thưởng. Đây là điểm then chốt: nếu trường và giáo viên bị thúc ép bằng chỉ tiêu thành tích, việc giữ trung thực trong đánh giá sẽ khó bền vững. Bảo đảm công bằng vì thế không chỉ là kiểm soát thí sinh; cơ chế đánh giá tập thể, cá nhân cũng phải tránh tạo sức ép dẫn đến tô hồng kết quả.
Trường học và chính quyền phải chịu trách nhiệm cụ thể
Người đứng đầu mỗi cơ sở giáo dục chịu trách nhiệm toàn diện về liêm chính trong học tập, nghiên cứu, thi cử và kiểm tra đánh giá. Trách nhiệm này cần được chuyển thành quy định dễ hiểu về đạo văn, sao chép, thuê hoặc nhờ người khác làm bài, học thay, thi hộ và việc sử dụng AI trái quy định. Nếu quy tắc không nói rõ hành vi nào bị cấm và cách xử lý ra sao, yêu cầu liêm chính khó đi xa hơn khẩu hiệu. Các trường cũng phải đổi mới cách đánh giá, coi trọng cả quá trình lẫn sản phẩm học tập, kết hợp đánh giá thường xuyên với định kỳ và tăng thực hành, dự án, vận dụng kiến thức vào thực tế.
Với học sinh, điều đó có thể đồng nghĩa kết quả không còn phụ thuộc chủ yếu vào một bài thi duy nhất: bài tập, dự án và năng lực vận dụng sẽ góp phần thể hiện đúng hơn quá trình học. Cách làm này có tiềm năng hạn chế gian lận, nhưng đòi hỏi tiêu chí chấm rõ ràng và nhất quán để không tạo bất công mới. UBND xã, phường phải chỉ đạo thực hiện quy chế, tăng tự kiểm tra, giám sát và phối hợp với gia đình giáo dục tính trung thực, tự giác; đồng thời chịu trách nhiệm về chất lượng, kỷ cương trường học trong phạm vi quản lý.
Công nghệ hỗ trợ, nhưng không thay thế liêm chính
Chỉ thị định hướng tăng ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý và tổ chức thi, kiểm tra, đánh giá; nghiên cứu dùng camera, thiết bị rà soát kim loại và phần mềm kiểm soát ở những khâu, khu vực có nguy cơ cao. Thành phố cũng dự kiến xây dựng lộ trình tổ chức thi và kiểm tra trên máy tính khi đủ điều kiện, đi kèm yêu cầu bảo đảm an toàn, bảo mật dữ liệu và công bằng. Đây là công cụ cần thiết trước các thủ đoạn tinh vi, nhưng thiết bị không thể thay thế quy trình minh bạch, cán bộ có trách nhiệm và đề thi đánh giá đúng mục tiêu chương trình. Việc đổi mới kiểm tra đánh giá cần đi cùng kiểm soát chất lượng ngân hàng câu hỏi và cách chấm, để kết quả vừa đáng tin vừa phản ánh năng lực thực.
Thước đo thành công của Chỉ thị số 16 không nên là số vụ bị phát hiện hay mức độ hiện diện của thiết bị giám sát, mà là việc học sinh có thể làm bài trung thực và kết quả được tin cậy. Muốn vậy, cơ quan quản lý phải giảm áp lực thành tích, trường học phải chịu trách nhiệm rõ ràng, còn gia đình cần cùng vun đắp ý thức tự giác. Siết kỷ cương chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đánh giá công bằng và thực chất.
