Từ xử lý vi phạm sang ngăn ngừa rủi ro
Chỉ thị 16 là văn bản của UBND thành phố Bắc Ninh nhằm tăng cường phòng, chống gian lận trong thi cử, kiểm tra và đánh giá giáo dục, đồng thời bảo đảm kết quả phản ánh đúng năng lực người học. UBND thành phố vừa ban hành Chỉ thị số 16/CT-UBND về nội dung này trên địa bàn. Điểm đáng chú ý không chỉ là lời cảnh báo về vi phạm: thành phố yêu cầu chuyển từ chờ phát hiện để xử lý sang chủ động nhận diện nguy cơ, phòng ngừa từ sớm và duy trì việc chống gian lận giáo dục như nhiệm vụ thường xuyên.
Đây là hướng đi cần thiết bởi một kỳ thi chỉ có giá trị khi điểm số đáng tin cậy. Chỉ thị hướng tới môi trường trung thực, liêm chính, công bằng, minh bạch và thực chất, theo phương châm “học thật, thi thật, đánh giá thật”. Với học sinh và gia đình, tác động kỳ vọng là kết quả kiểm tra đánh giá bớt bị chi phối bởi áp lực thành tích, còn các trường phải coi liêm chính là yêu cầu trong mọi khâu, không chỉ trong kỳ thi lớn.
Nhà trường và cơ quan quản lý phải làm gì?
Chỉ thị đặt trách nhiệm thực thi lên nhiều cấp, từ Sở Giáo dục và Đào tạo, các sở ngành, chính quyền xã phường đến người đứng đầu cơ sở giáo dục. Người đứng đầu trường và cơ sở đào tạo chịu trách nhiệm toàn diện về bảo đảm liêm chính trong học tập, nghiên cứu khoa học, thi cử, kiểm tra và đánh giá tại đơn vị. Chính quyền xã, phường phải chỉ đạo trường thực hiện đúng quy chế, tăng tự kiểm tra, giám sát và phối hợp với gia đình để giáo dục ý thức trung thực, tự giác cho học sinh.
Sở Giáo dục và Đào tạo được giao rà soát các quy định, quy chế và hướng dẫn về kiểm tra thường xuyên, định kỳ, cuối năm, cuối khóa; kịp thời sửa đổi hoặc kiến nghị hoàn thiện để ứng phó cách gian lận mới, nhất là việc dùng AI và thiết bị công nghệ cao. Thành phố cũng định hướng từng bước tổ chức thi, kiểm tra trên máy tính khi đủ điều kiện, nhưng yêu cầu bảo đảm công bằng và hiệu quả. Công nghệ có thể hỗ trợ quản lý, song quy trình rõ ràng và trách nhiệm giải trình mới quyết định hiệu quả.
Gian lận nào bị xử lý và bằng cách nào?
Danh mục hành vi bị nhắm tới bao gồm học thay, thi hộ, đạo văn, sửa điểm, làm lộ hoặc lọt đề thi, dùng thiết bị công nghệ cao hay trí tuệ nhân tạo để gian lận. Chỉ thị cũng bao quát người bao che, tiếp tay hoặc lợi dụng chức vụ, quyền hạn để tác động trái quy định vào kết quả học tập, kiểm tra, đánh giá và thi cử. Yêu cầu là phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời, nghiêm minh, đúng quy định; tổ chức, cá nhân vi phạm không được miễn trừ hay có ngoại lệ theo nội dung chỉ thị.
Trọng tâm phòng ngừa không đồng nghĩa nương nhẹ với vi phạm. Ngược lại, xử lý phải đi cùng kiểm soát quy trình, quy định rõ hành vi cấm và trách nhiệm của người liên quan. Cách tiếp cận này hợp lý hơn việc chỉ tăng kiểm tra sau khi sự việc xảy ra: nó buộc cả người tổ chức lẫn người dự thi hiểu trước ranh giới và hệ quả. Tuy vậy, hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc quy định được áp dụng nhất quán, minh bạch, thay vì chỉ tạo thêm thủ tục.
Bỏ áp lực thành tích, theo dõi các mốc triển khai
Một thay đổi có ý nghĩa lâu dài là yêu cầu khắc phục bệnh thành tích. Thành phố không muốn tỷ lệ học sinh khá, giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp hoặc kết quả thi bị dùng riêng lẻ, máy móc để xếp loại, đánh giá hay khen thưởng tập thể và cá nhân; việc giao chỉ tiêu thi đua cũng không được tạo áp lực làm sai lệch chất lượng giáo dục thực chất. Đây là điều kiện quan trọng để nhà trường có thể đánh giá đúng năng lực thay vì chạy theo con số đẹp. Nếu thiếu thay đổi này, các biện pháp chống gian lận thi cử sẽ khó xử lý được động lực gây ra gian lận.
Theo yêu cầu triển khai, việc quán triệt Chỉ thị đến cán bộ, công chức, viên chức và cá nhân liên quan phải hoàn thành trước ngày 15/11/2026, sau đó tiếp tục thực hiện thường xuyên. Việc đổi mới giao chỉ tiêu phục vụ thi đua, khen thưởng có hạn hoàn thành trước ngày 30/11/2026. Các mốc này biến chủ trương thành việc phải làm, nhưng thước đo cuối cùng vẫn là kỳ kiểm tra đánh giá có phản ánh thực chất hay không. Chỉ thị sẽ có sức nặng khi trách nhiệm, quy trình và cách đánh giá được thực thi đồng bộ.
