Từ xử lý vi phạm sang phòng ngừa từ sớm
Chống gian lận thi cử là hệ thống trách nhiệm và biện pháp nhằm ngăn hành vi làm sai lệch kết quả học tập, kiểm tra và thi, đồng thời bảo đảm mọi người học được đánh giá trung thực, khách quan và công bằng. Bắc Ninh vừa ban hành Chỉ thị 16 về phòng, chống gian lận trong thi cử, kiểm tra và đánh giá giáo dục; Hưng Yên cũng ban hành Chỉ thị 14/CT-UBND về cùng nội dung. Chỉ thị Bắc Ninh yêu cầu hoàn thành việc quán triệt đến cán bộ, công chức, viên chức và các cá nhân liên quan trước ngày 15/11/2026, rồi duy trì thực hiện thường xuyên. Hai động thái cho thấy kỷ cương thi cử không thể chỉ dựa vào việc phát hiện và phạt sau khi sai phạm xảy ra. Trọng tâm phải chuyển sang nhận diện rủi ro, hướng dẫn rõ điều cấm và tạo điều kiện để trường học tổ chức đánh giá đáng tin cậy.
Lý do cần chuyển hướng ấy khá rõ: gian lận có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức, từ học thay, thi hộ, đạo văn, sửa điểm, làm lộ đề đến sử dụng thiết bị công nghệ cao hoặc trí tuệ nhân tạo trái quy định. Bắc Ninh yêu cầu rà soát quy chế để kịp thời ứng phó với phương thức mới, nhất là việc lạm dụng AI và công nghệ. Hưng Yên nhấn mạnh kiểm tra, đánh giá và thi phải thực chất, nghiêm túc, công bằng, khách quan; đồng thời cấm chạy theo thành tích và can thiệp trái quy định vào kết quả. Đây là một hướng đi đúng: nếu chỉ tăng giám sát trong phòng thi mà vẫn thưởng phạt trường lớp theo tỷ lệ đỗ hay số học sinh giỏi, áp lực làm đẹp kết quả vẫn còn nguyên.
Cơ quan quản lý phải đặt luật chơi và theo sát thực hiện
Ở Bắc Ninh, Sở Giáo dục và Đào tạo được giao chủ trì cùng các cơ quan, địa phương rà soát quy định về kiểm tra thường xuyên, định kỳ, cuối năm và cuối khóa; sửa đổi hoặc kiến nghị hoàn thiện quy chế để chặn cách gian lận mới. Thành phố cũng yêu cầu không dùng riêng tỷ lệ học sinh khá, giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp hay kết quả thi làm căn cứ đánh giá, xếp loại và khen thưởng. Đây là điểm then chốt: muốn giảm bệnh thành tích, phải sửa cả cơ chế tạo áp lực, chứ không chỉ nhắc giáo viên coi thi nghiêm hơn.
Hưng Yên giao cơ quan quản lý chỉ đạo trường tổ chức đánh giá đúng quy định, tăng kiểm tra và xử lý vi phạm nghiêm minh, không có vùng cấm hay ngoại lệ. Văn bản cũng yêu cầu rà soát nhu cầu thực tế trước khi đầu tư camera, thiết bị rà soát kim loại, máy tính và phương tiện hỗ trợ, tránh trang bị dàn trải, lãng phí. Công an tỉnh có nhiệm vụ nắm tình hình, điều tra hành vi có dấu hiệu tội phạm như mua bán đề, làm giả tài liệu, hối lộ, can thiệp trái phép vào kết quả và gian lận bằng công nghệ cao. Phân công này hợp lý vì nhà trường không thể tự xử lý mọi nguy cơ, nhất là những hành vi tổ chức qua mạng hoặc xâm nhập dữ liệu.
Nhà trường phải thay đổi cách dạy và cách đánh giá
Tại Bắc Ninh, người đứng đầu cơ sở giáo dục chịu trách nhiệm toàn diện về liêm chính trong học tập, nghiên cứu, thi cử và kiểm tra, đánh giá. Các trường cần hoàn thiện quy định học thuật, ngăn đạo văn, sao chép, thuê người làm bài, học thay, thi hộ và sử dụng AI trái quy định. Trách nhiệm ấy không dừng ở việc phổ biến nội quy: ban giám hiệu phải bảo đảm quy trình kiểm tra có thể thực hiện, giám sát và xử lý nhất quán.
Quan trọng hơn, nhà trường được yêu cầu coi trọng quá trình và sản phẩm học tập, kết hợp đánh giá thường xuyên với định kỳ, tăng thực hành, dự án và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Cách làm này khiến một bài thi đơn lẻ khó quyết định toàn bộ kết quả, đồng thời giúp giáo viên nhận ra năng lực thật của từng học sinh. Chính quyền xã, phường còn phải chỉ đạo cơ sở giáo dục tuân thủ quy trình chuyên môn, tăng tự kiểm tra, giám sát và phối hợp gia đình rèn ý thức trung thực, tự giác. Với học sinh và phụ huynh, điều đó có nghĩa là kết quả cần phản ánh việc học đều đặn, không phải mẹo đối phó trước kỳ thi.
Kỷ cương chỉ có ý nghĩa khi kết quả phản ánh đúng năng lực
Hai chỉ thị có điểm gặp nhau ở yêu cầu đánh giá công bằng và ngăn can thiệp, nhưng nhấn vào những mắt xích khác nhau: Bắc Ninh làm rõ việc rà soát quy chế, giảm áp lực thành tích và đổi mới phương pháp đánh giá; Hưng Yên nhấn mạnh phối hợp giám sát, xử lý vi phạm và cân nhắc trang thiết bị theo nhu cầu. Cả hai cách tiếp cận đều cần thiết, miễn là thiết bị không thay thế trách nhiệm chuyên môn và việc xử phạt không trở thành mục tiêu duy nhất.
Bắc Ninh định hướng từng bước tổ chức kiểm tra, đánh giá và thi trên máy tính khi đủ điều kiện, với yêu cầu an toàn, bảo mật và công bằng. Nhưng công nghệ chỉ hữu ích khi quy trình rõ, dữ liệu được bảo vệ và mọi học sinh có điều kiện tham gia bình đẳng. Thước đo cuối cùng của kỷ cương thi cử không phải số camera hay số vụ bị phát hiện, mà là liệu điểm số có đáng tin và có phản ánh đúng năng lực người học hay không. Muốn đạt điều đó, cơ quan quản lý phải sửa cơ chế gây áp lực, còn nhà trường phải dạy, đánh giá và xử lý vi phạm nhất quán.
