Từ phát hiện vi phạm sang phòng ngừa từ sớm
Chống gian lận thi cử là hệ thống biện pháp nhằm ngăn ngừa, phát hiện và xử lý hành vi làm sai lệch kết quả học tập, thi cử, đồng thời bảo đảm hoạt động đánh giá người học trung thực, khách quan và công bằng. Ngày 5/11/2026, Bộ GD&ĐT ban hành Kế hoạch 3209 theo Quyết định số 3209/QĐ-BGDĐT, cụ thể hóa nhiệm vụ được giao tại Chỉ thị 37/CT-TTg của Thủ tướng. Kế hoạch xác định bảy nhóm nhiệm vụ, giải pháp và đặt trọng tâm vào quản trị rủi ro, phòng ngừa sớm thay vì chỉ chờ phát hiện rồi xử lý vi phạm. Đây là hướng đi cần thiết: khi cách gian lận thay đổi nhanh, kỷ luật sau sự việc không đủ bảo vệ độ tin cậy của điểm số. Phương châm “học thật, thi thật, đánh giá thật” chỉ có ý nghĩa nếu được biến thành quy trình rõ ràng, trách nhiệm cụ thể và giám sát nhất quán.
Kế hoạch yêu cầu rà soát, hoàn thiện quy định thi cử và quy chế kiểm tra thường xuyên, định kỳ, cuối khóa ở các cấp học, chương trình đào tạo; đồng thời nhận diện thủ đoạn mới, trong đó có việc dùng trí tuệ nhân tạo và thiết bị công nghệ cao. Bộ cũng đặt vấn đề công khai hành vi bị cấm, quy trình kiểm soát, đối chiếu và trách nhiệm khi xảy ra sai phạm. Điểm đáng chú ý là không thể xem công nghệ như giải pháp duy nhất: camera hay thiết bị dò tìm chỉ hữu ích khi đi kèm quy chế dễ hiểu, cán bộ được hướng dẫn và cơ chế xử lý minh bạch.
Địa phương đưa kỷ cương vào từng khâu
Ở Bắc Ninh, Chủ tịch UBND thành phố ban hành Chỉ thị số 16, yêu cầu cơ quan quản lý, chính quyền cơ sở và các trường thực hiện nghiêm quy định về thi, kiểm tra, đánh giá; bảo đảm trung thực, khách quan và công bằng. Chỉ thị nêu rõ các hành vi cần ngăn chặn, xử lý gồm học thay, thi hộ, đạo văn, sửa điểm, làm lộ hoặc lọt đề, dùng thiết bị công nghệ cao và AI để gian lận. Việc bao che, tiếp tay hay can thiệp trái phép vào kết quả cũng phải bị xử lý nghiêm. Thành phố yêu cầu quán triệt chỉ thị trước ngày 15/11/2026 và duy trì thực hiện thường xuyên. Mốc triển khai cụ thể giúp biến yêu cầu kỷ cương trường học thành trách nhiệm có thời hạn, thay vì dừng ở thông điệp chung.
Hưng Yên cũng yêu cầu tổ chức thi và kiểm tra đánh giá thực chất, nghiêm túc, công bằng, khách quan; không chạy theo thành tích hoặc can thiệp trái quy định vào điểm số. Chỉ thị giao ngành giáo dục phối hợp với các cơ quan, địa phương theo dõi, đôn đốc và kiểm tra việc thực hiện; lực lượng công an được yêu cầu chủ động phát hiện, điều tra, xử lý hành vi có dấu hiệu tội phạm liên quan đến tổ chức gian lận, làm giả tài liệu, mua bán đề thi, hối lộ hoặc lạm dụng chức vụ. Việc huy động nhiều đầu mối là cần thiết, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào cách phối hợp và việc xử lý nhất quán, không có vùng cấm hay ngoại lệ.
Đánh giá thực chất quan trọng hơn tỷ lệ đẹp
Cả chỉ đạo trung ương lẫn địa phương đều nhắm vào áp lực thành tích, một nguyên nhân có thể làm méo mó điểm số và khuyến khích che giấu sai phạm. Bộ GD&ĐT yêu cầu không dùng riêng tỷ lệ học sinh khá, giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp hay kết quả thi để xếp loại, khen thưởng tập thể và cá nhân; đồng thời cấm gây sức ép hoặc can thiệp trái quy định nhằm nâng điểm, tăng tỷ lệ tốt nghiệp hay làm sai lệch kết quả. Bắc Ninh cũng yêu cầu khắc phục bệnh thành tích và đổi mới cách đánh giá, coi trọng quá trình, sản phẩm học tập, thực hành, dự án và khả năng vận dụng kiến thức. Với học sinh, điều này có thể giảm sức ép phải đạt điểm số bằng mọi giá; với nhà trường, đó là lời nhắc rằng chất lượng không thể được đo bằng một con số thuận mắt.
Các chỉ đạo còn định hướng sử dụng camera, thiết bị rà soát kim loại, máy tính và công cụ công nghệ tại những khâu phù hợp; Hưng Yên yêu cầu cân nhắc nhu cầu thực tế, bảo đảm đúng quy định và tránh đầu tư dàn trải, lãng phí. Song song, đổi mới kiểm tra đánh giá theo hướng kết hợp đánh giá thường xuyên với định kỳ và xem xét cả quá trình học tập sẽ giúp kết quả phản ánh năng lực tốt hơn. Đây là phần thiết thực nhất đối với người học: nếu bài làm, dự án và khả năng vận dụng được coi trọng, gian lận khó trở thành lối tắt duy nhất để có thành tích.
Kỷ luật phải đi cùng quy trình đáng tin
Siết quy định là cần, nhưng không nên biến chống gian lận thành cuộc chạy đua lắp thiết bị hoặc tăng kiểm tra hình thức. Giá trị của kế hoạch và các chỉ thị nằm ở việc kết nối ba việc: phòng ngừa từ sớm, đánh giá công bằng và xử lý trách nhiệm rõ ràng. Nhà trường cần phổ biến hành vi bị cấm cho giáo viên, học sinh, sinh viên và phụ huynh; cơ quan quản lý cần rà soát quy chế để theo kịp các thủ đoạn mới; còn việc giám sát phải tập trung vào khâu có rủi ro, tránh gây phiền hà không cần thiết.
Theo kế hoạch của Bộ GD&ĐT, kết quả thực hiện được yêu cầu báo cáo trước ngày 30/11 hằng năm. Mốc báo cáo tạo cơ hội nhìn lại không chỉ số vụ vi phạm, mà cả chất lượng phòng ngừa, tính công bằng trong đề thi và độ phù hợp của cách đánh giá. Nếu các tiêu chí thi đua vẫn thưởng cho tỷ lệ đẹp, hoặc sai phạm bị xử lý không đồng đều, những quy định mới sẽ khó tạo niềm tin. Kết luận quan trọng không phải là kiểm soát càng nhiều càng tốt, mà là bảo đảm người học được đánh giá đúng năng lực và mọi vi phạm đều được xử lý theo cùng một chuẩn mực.
