Kiểm toán đường sắt là gì và vì sao cần chia sẻ kinh nghiệm?
Kiểm toán đường sắt là hoạt động đánh giá việc tuân thủ quy định, quản lý nguồn lực và hiệu quả đầu tư trong các dự án hạ tầng, từ khâu chuẩn bị đến thi công, nghiệm thu và vận hành tài sản. Chiều 26/10, Kiểm toán Nhà nước Việt Nam và Ủy ban Kiểm toán Indonesia tổ chức hội thảo chung lần thứ 5 tại Hà Nội, tập trung vào kiểm toán dự án đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao. Đây là lựa chọn đúng trọng tâm: dự án đường sắt thường kéo dài, nhiều tầng quản lý và đòi hỏi giám sát liên tục, nên sai sót từ khâu chuẩn bị có thể làm phức tạp các bước sau. Hội thảo không chỉ là dịp trao đổi nghiệp vụ; nó đặt ra câu hỏi thiết thực về cách phát hiện rủi ro sớm và củng cố trách nhiệm giải trình trong những khoản đầu tư công quy mô lớn.
Hai cơ quan tập trung vào những khâu nào?
Kinh nghiệm của hai bên bổ sung cho nhau ở những điểm cụ thể. Đại diện Indonesia chia sẻ cách kiểm toán hạ tầng đường sắt nhằm tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Hệ thống đường sắt nước này được báo cáo có khoảng 8.800 km, 600 nhà ga và hơn 1 triệu chuyến tàu mỗi năm. Quy mô đó khiến việc đối chiếu sổ sách với tài sản thực tế, kiểm soát nội bộ, bảo vệ tài sản và xử lý công trình dở dang trở thành những nội dung đáng chú ý. Phía Việt Nam cho biết kiểm toán một số dự án đường sắt đô thị xem xét việc lập, thẩm định và phê duyệt chủ trương đầu tư; nghiên cứu khả thi, khảo sát, thiết kế, dự toán; lựa chọn nhà thầu; chất lượng, tiến độ, nghiệm thu và thanh toán. Cách tiếp cận này cần thiết vì kiểm toán không nên chỉ dừng ở hồ sơ hợp lệ, mà còn phải xem xét tính kinh tế, hiệu lực và hiệu quả.
Giám sát từ đầu đến cuối, thay vì chỉ rà soát hồ sơ
Với đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị, phạm vi kiểm toán được mô tả rộng hơn một cuộc kiểm tra sổ sách: cần xem xét chủ trương, tổng mức đầu tư, hồ sơ pháp lý, đơn giá và định mức, đồng thời theo sát quản lý chi phí, tiến độ, hợp đồng, chất lượng và an toàn. Chính chu trình dài, yêu cầu kỹ thuật cao và nhiều bên tham gia khiến việc phối hợp giữa kiểm toán viên với chuyên gia kỹ thuật, cũng như sử dụng phân tích dữ liệu, có giá trị thực tiễn. Indonesia cho biết tỷ lệ thực hiện kiến nghị kiểm toán trung bình khoảng 85–86%. Con số này nhấn mạnh rằng phát hiện sai phạm chỉ là một nửa nhiệm vụ; kiến nghị cần được theo dõi đến khi được xử lý. Với Việt Nam, các kết quả kiểm toán còn giúp nhận diện bất cập về cơ chế, chính sách và phối hợp giữa cơ quan quản lý với chủ đầu tư.
Hợp tác Việt Indonesia cần tiếp tục sau hội thảo
Hợp tác Việt Indonesia trong lĩnh vực kiểm toán đã có nền tảng lâu dài: quan hệ giữa hai cơ quan được thiết lập từ năm 1999, rồi được củng cố qua các bản ghi nhớ năm 2011 và 2017. Hội thảo lần thứ 5 có ý nghĩa vì đưa định hướng đó vào một vấn đề chuyên môn cụ thể, đúng lúc cả hai nước đẩy mạnh đầu tư công và triển khai hạ tầng phức tạp. Tuy nhiên, trao đổi chỉ tạo giá trị bền vững nếu được nối tiếp bằng thực hành: chia sẻ phương pháp, chuẩn mực, kinh nghiệm dùng chuyên gia và cách theo dõi kiến nghị. Phía Indonesia cho biết hiện mới thực hiện kiểm toán tài chính đối với công trình đường sắt, còn kiểm toán hoạt động được dự kiến nghiên cứu trong những năm tới. Mong muốn tiếp tục tổ chức tọa đàm, hội thảo về chủ đề cùng quan tâm vì thế là bước đi hợp lý.
Kết luận, trọng tâm của cuộc gặp không chỉ là trao đổi về đường sắt đô thị hay đường sắt tốc độ cao, mà là nâng chất lượng giám sát trên toàn vòng đời dự án. Nếu hai cơ quan biến bài học thành phương pháp kiểm toán có thể áp dụng và theo dõi đến cùng, hợp tác sẽ giúp tăng năng lực chuyên môn, tính minh bạch và hiệu quả quản lý đầu tư.
