Đăng ký nguyện vọng không đồng nghĩa được hiến
Hiến tạng trẻ em trong dự thảo luật là việc ghi nhận nguyện vọng hiến và xem xét lấy mô, bộ phận cơ thể theo những điều kiện riêng, chứ không trao quyền hiến mặc nhiên cho người chưa thành niên. Đây là ranh giới cần được nói rõ: nguyện vọng của trẻ có ý nghĩa, nhưng không thay thế đánh giá y khoa và các điều kiện pháp lý tại thời điểm hiến. Bộ Y tế đề xuất người dưới 18 tuổi có thể đăng ký nguyện vọng khi có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện. Thứ trưởng Thường trực Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh: “Việc đăng ký nguyện vọng hiến không đồng nghĩa với việc đủ điều kiện hiến”. Vì vậy, thẻ hay hồ sơ đăng ký không phải giấy phép để lấy mô hoặc tạng. Luật hiến tạng sửa đổi cần tránh cách diễn đạt khiến gia đình và trẻ hiểu lầm rằng đã đăng ký thì việc lấy mô, tạng chắc chắn sẽ diễn ra.
Nhu cầu điều trị khiến việc xem xét thay đổi quy định có ý nghĩa thiết thực: mỗi năm trẻ em có nhu cầu ghép gan khoảng 55 ca, ghép thận khoảng 60 ca; danh sách chờ ghép gan được nêu ở mức 200 ca. Nhưng con số ấy không thể trở thành lý do để đặt trách nhiệm cứu người lên vai một đứa trẻ. Sửa luật sau 20 năm thực thi là cần thiết trước những thay đổi của y học, song cải cách chỉ thuyết phục khi vừa mở thêm cơ hội điều trị, vừa giữ hàng rào bảo vệ người hiến chưa thành niên.
Hiến mô tái sinh: ngoại lệ hẹp, không phải hiến tạng khi còn sống
Dự thảo cấm lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi khi còn sống. Ngoại lệ được nêu là hiến mô tái sinh để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Nhóm này gồm tế bào gốc tạo máu; mô tái sinh còn được đề cập gồm máu và huyết tương. Trẻ không được hiến các mô không tái sinh như võng mạc, củng mạc hay van tim khi còn sống. Đề xuất đặt giới hạn theo tuổi: người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến cho thành viên gia đình; trẻ dưới 15 tuổi theo dự thảo chỉ hiến cho cha, mẹ hoặc anh chị em ruột. Bộ Y tế đang nghiên cứu thu hẹp thêm phạm vi của nhóm dưới 15 tuổi, chỉ cho phép hiến mô tái sinh cho anh chị em ruột nhằm hạn chế nguy cơ bị lợi dụng. Đây là hướng thận trọng hợp lý, bởi quan hệ gia đình không tự nó bảo đảm quyết định hiến là tự nguyện.
Ý nghĩa của ngoại lệ nằm ở những trường hợp không có người hiến trưởng thành phù hợp, chẳng hạn bệnh nhi cần nguồn tế bào gốc tạo máu từ người thân. Nhưng điều đó không làm mất đi nguyên tắc: trẻ phải được tư vấn độc lập, hiểu thông tin phù hợp với khả năng nhận thức và có quyền đổi ý. Một phạm vi hiến được giới hạn rõ ràng sẽ đáng tin hơn một cơ chế rộng nhưng trông cậy quá nhiều vào thiện chí của người lớn.
Quyền từ chối của trẻ phải có hiệu lực thật
Trẻ chưa phát triển đầy đủ về thể chất, tâm lý và khả năng nhận thức như người trưởng thành; bởi vậy, sự đồng ý của người đại diện không thể được xem là thay thế hoàn toàn tiếng nói của trẻ. Dự thảo đặt ra yêu cầu bảo vệ người chưa thành niên, trong đó có tư vấn độc lập, cung cấp thông tin đầy đủ và bảo đảm không bị cưỡng ép. Đáng chú ý, sự phản đối hoặc không đồng ý của trẻ ở bất kỳ thời điểm nào đều phải được tôn trọng và ghi nhận. Đây không nên chỉ là một câu chữ mang tính nguyên tắc. Trong gia đình có người bệnh nặng, trẻ có thể cảm thấy mình phải hiến để cứu anh chị em hoặc làm hài lòng cha mẹ. Nguy cơ bị lợi dụng quan hệ gia đình, kể cả thông qua việc nhận con nuôi nhằm phục vụ mục đích khác, cũng đã được cảnh báo. Vì thế, quy trình cần tạo cơ hội để trẻ bày tỏ riêng tư, không bị người hưởng lợi hay người giám hộ gây sức ép; nếu trẻ nói không, việc xem xét hiến phải dừng lại.
Việc lấy mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi sau khi chết là vấn đề khác với hiến mô khi còn sống: dự thảo nêu việc này chỉ được xem xét sau khi hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, đồng thời có đăng ký hoặc sự đồng ý của người đại diện theo quy định. Tách bạch hai tình huống giúp tránh nhập nhằng giữa quyền bày tỏ nguyện vọng khi còn sống và điều kiện thực tế để tiến hành lấy mô, tạng.
Hiến tạng sau chết não vẫn cần gia đình đồng thuận
Với người chết não, điều kiện tiên quyết để lấy tạng là gia đình đồng thuận bằng văn bản; thẻ đăng ký hay nguyện vọng đã bày tỏ khi còn sống không tự thay thế sự đồng thuận đó. Nguyện vọng vẫn có giá trị thực tế vì có thể giúp gia đình hiểu và tôn trọng ý muốn của người đã mất, nhưng không nên truyền thông rằng chỉ cần đăng ký là tạng sẽ được lấy. Quy trình xác định chết não cũng không dựa vào một đánh giá đơn lẻ: nguồn thông tin nêu ba lần kiểm tra cách nhau sáu giờ, kết hợp các chỉ số lâm sàng; sau lần thứ ba, nếu đáp ứng tiêu chuẩn, bệnh viện tiến hành chụp mạch não. Một người chết não hiến tạng có thể cứu sống 8–10 người. Lợi ích ấy là lý do để khuyến khích đối thoại và đăng ký nguyện vọng, không phải để hạ thấp tiêu chuẩn đồng thuận.
Ranh giới chính sách nên được giữ thật sáng rõ: trẻ có thể được lắng nghe về nguyện vọng, nhưng việc hiến khi còn sống chỉ nên là ngoại lệ hẹp, có điều kiện y khoa, tư vấn độc lập và quyền từ chối không thể bị lấn át. Với hiến tạng sau chết não, sự đồng thuận bằng văn bản của gia đình vẫn là yêu cầu riêng. Mở rộng cơ hội ghép là mục tiêu đáng theo đuổi; bảo vệ trẻ khỏi sức ép phải là giới hạn không thể thỏa hiệp.
