Từ công nhận tập trung sang tuyển chọn tại trường
Bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư là việc cơ sở giáo dục đại học lựa chọn giảng viên vào vị trí tương ứng, dựa trên tiêu chuẩn chung của Nhà nước và nhu cầu, trách nhiệm của từng trường. Đây là trọng tâm dự thảo Thông tư về tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh được Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa ra lấy ý kiến ngày 7/11, trong hội nghị do Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn chủ trì. Dự thảo đánh dấu bước chuyển từ mô hình Nhà nước công nhận ứng viên đạt chuẩn rồi trường bổ nhiệm, sang cơ chế trường tự chủ tuyển chọn cạnh tranh cho vị trí việc làm; Nhà nước đặt chuẩn sàn và hậu kiểm theo rủi ro. Hướng đi này phù hợp với chủ trương đổi mới, hội nhập quốc tế nêu trong Nghị quyết 71-NQ/TW. Trao quyền cho trường là cần thiết, nhưng quyền ấy chỉ đáng tin khi đi cùng trách nhiệm giải trình: chức danh không thể là danh hiệu tách rời công việc, vị trí và nguồn lực thực tế.

Ứng viên có thể chọn nhiều trường, không phải chờ một đợt
Điểm thay đổi dễ nhận thấy nhất với ứng viên là hồ sơ có thể được nộp ở nhiều trường, còn việc bổ nhiệm có thể diễn ra vào bất kỳ thời điểm nào trong năm thay vì chờ một đợt xét chung. Cơ chế này mở thêm cơ hội cho nhà khoa học tìm nơi phù hợp với chuyên môn và giúp trường, nhất là cơ sở mới thành lập hoặc ngành mới mở, tiếp cận nhân lực có năng lực. Nhưng sự linh hoạt không tự động tạo ra cạnh tranh công bằng. Nếu các trường công bố tiêu chí khác nhau nhưng không giải thích cách chấm, ứng viên khó so sánh cơ hội, còn quyết định lựa chọn dễ bị nghi ngờ. Dự thảo xác định giáo sư và chức danh phó giáo sư là chức danh của giảng viên đại học; trường chỉ bổ nhiệm khi có vị trí trong cơ cấu nhân sự, nhiệm vụ cụ thể và điều kiện để người được chọn thực hiện công việc. Đây là giới hạn quan trọng: bổ nhiệm phải xuất phát từ nhu cầu học thuật, không chỉ từ mong muốn gia tăng danh xưng.
“Bổ nhiệm Giáo sư, Phó Giáo sư có thể thực hiện bất kỳ thời điểm nào trong năm, không cần theo đợt như trước đây”, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nêu về điểm mới của dự thảo.

Cạnh tranh cần tiêu chí công khai và đánh giá đủ chiều
Dự thảo thiết kế cạnh tranh bằng cách xếp hạng ứng viên đạt yêu cầu theo điểm số; người đứng đầu cơ sở đào tạo căn cứ kết quả để quyết định bổ nhiệm. Mỗi trường có trách nhiệm cụ thể hóa năng lực cần có, hình thức và thang đánh giá, cùng phương pháp tổng hợp điểm. Đây là điểm quyết định tính công bằng: tự chủ chỉ thuyết phục khi ứng viên biết trước tiêu chí và có thể hiểu vì sao người được chọn xếp trên mình. Việc đánh giá không nên thu hẹp thành đếm công bố. Dự thảo đặt trọng tâm vào ba nhóm năng lực: giảng dạy và kết quả đào tạo; nghiên cứu, sáng tạo tri thức và uy tín khoa học; phát triển tập thể và phục vụ cộng đồng. Trọng số tối thiểu lần lượt là 30%, 30% và 20%. Với công bố trên tạp chí loại 1, dự thảo chỉ tính bài mà ứng viên là tác giả chính, đặt mức tối thiểu 12 bài cho ứng viên phó giáo sư và 20 bài cho ứng viên giáo sư. Những ngưỡng định lượng này có ích, nhưng không thể thay thế phản biện chuyên môn và đánh giá đóng góp thực chất.

Trao quyền phải đi cùng hậu kiểm và chuẩn bị chuyển tiếp
Các ý kiến tại hội nghị nhấn mạnh yêu cầu minh bạch, liêm chính khoa học, công bằng giữa ứng viên trong và ngoài trường, đồng thời lưu ý cần cân bằng định lượng với định tính, tính đến ngành đặc thù và vai trò của hội đồng, chuyên gia phản biện. Đó không phải phần phụ của cải cách: khi quyền quyết định chuyển gần hơn về trường, cơ chế kiểm tra và giải trình càng phải rõ để hạn chế xung đột lợi ích, chấm điểm tùy tiện hoặc chạy theo chỉ số. Dự thảo dự kiến có lộ trình chuyển tiếp ba năm đầu để tránh xáo trộn đột ngột. Bộ Giáo dục và Đào tạo dự kiến ban hành Thông tư trong tháng 11/2026; các trường được yêu cầu tiếp tục góp ý và chuẩn bị điều kiện triển khai sau khi văn bản được ban hành. Kết luận, trao quyền bổ nhiệm là bước tiến nếu trường tuyển đúng người cho đúng vị trí, công khai cách đánh giá và chấp nhận hậu kiểm. Thiếu những bảo đảm ấy, cạnh tranh có thể chỉ thay đổi nơi ra quyết định, chứ chưa chắc nâng chất lượng đại học.







