Đổi cách tuyển sinh, đổi cả câu hỏi về năng khiếu
Thi chuyên theo khối là phương thức tuyển sinh và tổ chức lớp chuyên theo nhóm lĩnh vực thay vì tuyển riêng học sinh vào từng môn như Toán, Vật lí hay Lịch sử. Dự thảo quy chế trường THPT chuyên của Bộ GD-ĐT đề xuất ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ, thay cho mô hình lớp chuyên theo từng môn hiện nay. Hướng đi này có lý do: học sinh 15 tuổi có thể chưa đủ trải nghiệm để xác định rõ sở thích, nên học rộng trước khi chuyên sâu có thể giúp các em lựa chọn chín chắn hơn. Nhưng mục tiêu liên ngành không nên biến thành yêu cầu mọi thí sinh phải giỏi đồng đều. Trong tuyển sinh trường chuyên, phát hiện năng khiếu nổi trội cũng quan trọng như xây nền tảng rộng; nếu đề thi chỉ ưu tiên mặt bằng nhiều môn, tài năng đơn môn có nguy cơ bị bỏ sót.
Theo dự thảo, học sinh khối Tự nhiên học Vật lí, Hóa học, Sinh học và Tin học; học sinh khối Xã hội và Ngoại ngữ học Địa lí, Giáo dục kinh tế và pháp luật, Tin học cùng một môn lựa chọn trong Vật lí, Hóa học, Sinh học hoặc Công nghệ. Tuyển sinh cũng chuyển sang chỉ tiêu theo khối, không còn phân chỉ tiêu riêng cho từng môn chuyên. Đây không phải thay đổi nhỏ về tên gọi: nó quyết định học sinh được đánh giá vì năng lực nào và trường có tìm thấy đúng kiểu tài năng mình cần hay không.
Nỗi lo ôn nhiều môn là có cơ sở
Phụ huynh Ngô Huy Trung lo rằng thi vào lớp 10 chuyên theo khối sẽ khiến học sinh phải dàn sức ôn nhiều môn, kể cả khi đã có thế mạnh rõ rệt ở một lĩnh vực. Mối lo này đáng cân nhắc: thí sinh khối Tự nhiên dự kiến thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Xã hội thi Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ thi Toán, Ngữ văn và ngoại ngữ. Bài đọc hiểu được thiết kế để kiểm tra tư duy, lập luận và giải quyết vấn đề trên nền kiến thức THCS, không đòi hỏi kiến thức chuyên sâu của từng môn, nhằm hạn chế luyện thi. Dù vậy, một bài thi tổng hợp vẫn có thể tạo ra cuộc chạy đua ôn tập mới nếu gia đình nghĩ rằng phải học rộng hơn để tăng cơ hội trúng tuyển.
Một học sinh giỏi Toán không mặc nhiên có năng khiếu hay yêu thích mọi môn khoa học; tương tự, học sinh nổi trội về Tin học có thể không đạt lợi thế nếu điểm Toán nâng cao trở thành yếu tố quyết định. Khi ôn thi lớp 10, các em đã dành 2-3 năm chuẩn bị theo môn chuyên có thể phải đổi kế hoạch nếu phương thức tuyển sinh chuyển sang đánh giá theo khối. Gia đình cũng có thể đầu tư thêm thời gian, còn các lớp luyện thi chuyển sang chương trình tổng hợp. Vì thế, đề thi mới chỉ giảm áp lực luyện kiến thức chuyên sâu nếu cấu trúc và cách chấm thực sự nhận diện được năng lực khác nhau, thay vì thưởng cho học sinh học đều nhiều môn.
Quyền chọn môn và thời gian chuyên sâu không thể xem nhẹ
Giáo viên Nguyễn Thành Công nhìn nhận học rộng trong học kỳ I lớp 10 có thể giúp học sinh thử sức trước khi chọn hướng chuyên sâu, tránh chuyên môn hóa quá sớm. Tuy nhiên, dự thảo quy định đến cuối học kỳ I, ngoài môn chuyên bắt buộc của khối — Toán, Ngữ văn hoặc ngoại ngữ trúng tuyển — mỗi học sinh mới đăng ký thêm hai môn trong khối để học chuyên sâu. Theo thầy Công, những em đã xác định đam mê từ lớp 8-9 vẫn phải trải qua khoảng năm tháng học thăm dò, có thể kéo dài thời gian không cần thiết và làm mất quãng thời gian thuận lợi để phát triển kiến thức chuyên sâu.
Khoảng chờ ấy còn tạo bất an nếu học sinh phải cạnh tranh để giành suất học môn mình yêu thích; giáo viên cũng cảnh báo mô hình nhiều tầng có nguy cơ khiến các em quá tải. Băn khoăn không chỉ nằm ở thời điểm bắt đầu học sâu mà còn ở cách chia khối: đề xuất hiện dùng Toán nâng cao làm trọng tâm tuyển sinh khối Tự nhiên, trong khi năng lực các môn khoa học ở mức cơ bản. Thầy Công cho rằng cách này có thể bất lợi cho học sinh có năng khiếu ngoài Toán và đề xuất cân nhắc những nhóm chuyên phù hợp hơn, như Toán, Khoa học máy tính, Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngôn ngữ. Mở rộng nền tảng là hợp lý; để học sinh lo mất quyền chọn môn thì không.
Triển khai có lộ trình, nhưng phải giữ nhiều lối vào
Dự thảo dự kiến áp dụng mô hình mới từ năm học 2027-2028 tại các trường đủ điều kiện; trường chưa bảo đảm điều kiện có thể áp dụng từ năm học 2028-2029. Khoảng thời gian chuẩn bị cần được dùng để làm rõ đề thi, quyền đăng ký môn chuyên sâu và cách xử lý khi số học sinh chọn một môn vượt khả năng đào tạo của trường. Thầy Công đề xuất ban hành chương trình nâng cao theo khối và nội dung giáo dục chuyên sâu theo môn ít nhất 12 tháng trước năm học đầu tiên triển khai. Đây là yêu cầu thiết thực: nếu học sinh và giáo viên chỉ biết cấu trúc mới sát ngày thi, mục tiêu giảm luyện thi có thể phản tác dụng, khiến gia đình phải đoán dạng đề và ôn rộng hơn.
Tuyển sinh trường chuyên nên mở thêm cơ hội học liên ngành mà không khép cánh cửa với người có năng khiếu nổi bật ở một môn. Điều đó đòi hỏi bài thi khối đánh giá được nhiều dạng năng lực, đồng thời vẫn có cách nhận diện chuyên biệt cho những lĩnh vực như Tin học, Vật lí hay Lịch sử. Kết luận không phải giữ nguyên mọi thứ, mà là đừng đánh đổi quyền chọn môn lấy một khuôn tuyển sinh đồng nhất. Thi chuyên theo khối chỉ đáng ủng hộ khi học sinh được học rộng mà không phải ôn dàn trải, có thời gian chọn hướng và được bắt đầu đào tạo chuyên sâu đủ sớm.
