Cột mốc lớn, câu hỏi lớn hơn
Xuất nhập khẩu Việt Nam là tổng hoạt động mua bán hàng hóa qua biên giới, phản ánh quy mô giao thương và mức độ kết nối của nền kinh tế với thị trường quốc tế. Nhưng kim ngạch lớn chỉ cho biết hàng hóa lưu chuyển nhiều đến đâu, không tự nói lên bao nhiêu giá trị được tạo ra trong nước. Sau 10 tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt khoảng 1.010,6 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ; riêng xuất khẩu đạt khoảng 499 tỷ USD. Đây là dấu mốc lịch sử, đồng thời là phép thử cho cách đánh giá thành công: nếu chỉ nhìn vào tổng giá trị giao dịch, bức tranh sẽ thiếu phần quan trọng nhất là năng lực sản xuất và phần đóng góp của doanh nghiệp Việt. Đà tăng có nền tảng rõ ràng: sản xuất trong nước phục hồi, nhất là công nghiệp chế biến, chế tạo; năng lực sản xuất mở rộng và doanh nghiệp thích ứng với nhu cầu, tiêu chuẩn kỹ thuật, chuyển đổi xanh cùng những thay đổi trong chính sách thương mại. Thành tích đáng ghi nhận, nhưng không nên nhầm quy mô thương mại với sức mạnh nội sinh.
Phần giá trị trong nước còn mỏng
Điểm nghẽn nằm ở khoảng cách giữa kim ngạch xuất khẩu và giá trị gia tăng giữ lại trong nền kinh tế. Theo ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, năng lực tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu của doanh nghiệp trong nước, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, còn hạn chế; liên kết giữa doanh nghiệp nội và khu vực FDI cũng chưa đạt kỳ vọng. Vì vậy, giá trị tạo ra trong nước chưa tương xứng với quy mô xuất khẩu. Vấn đề thể hiện ở những ngành có kim ngạch lớn như điện tử, máy móc, thiết bị, dệt may và da giày. FDI góp phần duy trì xuất khẩu và đưa Việt Nam tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất quốc tế, nhưng sự hiện diện của nhà máy xuất khẩu không đồng nghĩa doanh nghiệp nội đã nắm được công nghệ, đơn hàng hay những công đoạn có giá trị cao. Nếu doanh nghiệp Việt chủ yếu đứng ngoài khâu thiết kế, linh kiện, tiêu chuẩn và phát triển nhà cung cấp, kim ngạch có thể tiếp tục tăng mà phần giá trị ở lại vẫn khiêm tốn. Đây không phải lý do để phủ nhận thành tựu, mà là lời nhắc phải đo thành công bằng năng lực doanh nghiệp và phần đóng góp nội địa.
Từ mở rộng thị trường đến nâng chất lượng
Các hiệp định thương mại tự do, việc đa dạng hóa thị trường và khả năng thích ứng của doanh nghiệp đã mở thêm dư địa xuất khẩu. Bên cạnh thị trường truyền thống, doanh nghiệp quan tâm hơn đến Trung Đông, Nam Á, châu Phi và Mỹ Latinh. Tuy nhiên, tiếp cận thêm thị trường chỉ là bước đầu; lợi ích lâu dài phụ thuộc vào khả năng đáp ứng tiêu chuẩn, xây dựng nguồn cung ổn định và giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước. Ngành Công Thương đặt yêu cầu tăng trưởng nhanh nhưng bền vững, đồng thời nâng chất lượng và hiệu quả thương mại. Định hướng này đúng, nhưng cần được hiểu như một chuyển dịch trọng tâm: từ số lượng đơn hàng sang năng lực cung ứng, từ tận dụng cơ hội ngắn hạn sang xây dựng doanh nghiệp đủ sức tham gia sâu hơn vào sản xuất quốc tế. Thời gian tới, Bộ Công Thương cho biết sẽ phối hợp với các bộ, ngành, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp để phát triển thị trường xuất khẩu, hỗ trợ tận dụng cơ hội hội nhập, nâng năng lực cạnh tranh và thúc đẩy cơ cấu xuất nhập khẩu bền vững. Hiệu quả của các giải pháp sẽ được thể hiện qua mức độ doanh nghiệp trong nước kết nối được với khách hàng và nhà sản xuất lớn.
Bài toán tiếp theo là vị thế trong chuỗi cung ứng
Sau cột mốc kim ngạch, mục tiêu không nên dừng ở việc tiếp tục đẩy tổng giao dịch lên cao. Bước tiến cần thiết là nâng hàm lượng giá trị Việt Nam trong sản phẩm xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài và đưa doanh nghiệp nội địa trở thành nhà cung cấp đáng tin cậy thay vì chỉ tham gia các công đoạn giá trị thấp. Điều đó đòi hỏi liên kết FDI–doanh nghiệp trong nước phải đi xa hơn những cuộc gặp kết nối: doanh nghiệp nội cần năng lực đáp ứng tiêu chuẩn, quy mô sản xuất, công nghệ và độ tin cậy mà đối tác yêu cầu. Cơ quan quản lý cũng cần giúp doanh nghiệp tiếp cận thông tin thị trường, tận dụng cam kết thương mại và cải thiện sức cạnh tranh, thay vì chỉ theo đuổi thêm thị trường xuất khẩu. Mốc 1.000 tỷ USD là bằng chứng về độ mở của nền kinh tế, chưa phải thước đo cuối cùng về năng lực quốc gia. Thành công kế tiếp phải là một nền thương mại thích ứng tốt hơn với biến động toàn cầu, trong đó doanh nghiệp Việt giữ vai trò lớn hơn và giá trị tạo ra trong nước tăng lên. Đó mới là cách biến quy mô thành sức mạnh.
