Kỷ lục thương mại là thành quả, không phải đích đến
Xuất nhập khẩu là tổng giá trị hàng hóa một nền kinh tế bán ra nước ngoài và mua từ nước ngoài trong một khoảng thời gian, phản ánh quy mô giao thương cũng như mức độ gắn kết với thị trường quốc tế. Sau 10 tháng năm 2026, kim ngạch thương mại hàng hóa của Việt Nam đạt 1.010,55 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ; riêng xuất khẩu đạt 499,24 tỷ USD, tăng 27,5%. Đây là cột mốc đáng ghi nhận, nhưng con số lớn tự nó chưa nói lên doanh nghiệp trong nước giữ lại bao nhiêu giá trị. Động lực trước mắt đến từ sản xuất trong nước phục hồi, đặc biệt ở công nghiệp chế biến, chế tạo, cùng khả năng doanh nghiệp đáp ứng nhu cầu quốc tế. Vì vậy, nên nhìn thành tích này như một phép thử: nền kinh tế có thể mở rộng giao thương nhanh đến đâu, và có thể nâng phần giá trị do chính mình tạo ra nhanh đến mức nào?
Nếu giữ được nhịp hiện tại, tổng kim ngạch cả năm có thể tiến tới khoảng 1.200 tỷ USD. Dự báo đó củng cố vị thế thương mại, nhưng cũng làm rõ lựa chọn chiến lược: tiếp tục chạy theo sản lượng hay chuyển trọng tâm sang năng suất, năng lực cung ứng trong nước và sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt. Thành công không nên chỉ được đo bằng lượng hàng qua cửa khẩu.
Động lực tăng trưởng mạnh, nhưng giá trị nội địa còn mỏng
Đà tăng hiện nay được nâng đỡ bởi sức sản xuất chế biến, chế tạo, sự tham gia của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài trong các ngành như điện tử, máy móc, dệt may, da giày, và việc khai thác các hiệp định thương mại tự do. Mở rộng thị trường sang những khu vực còn tiềm năng cùng khả năng thích ứng của doanh nghiệp trước biến động nhu cầu, tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu chuyển đổi xanh và chính sách thương mại cũng góp phần tạo lực đẩy. Đây là nền tảng quan trọng, song cần phân biệt giữa tăng kim ngạch và tăng năng lực của doanh nghiệp nội địa.
Điểm nghẽn đáng ngại là giá trị gia tăng tạo ra trong nước chưa tương xứng với quy mô xuất khẩu, nhất là ở điện tử, máy móc thiết bị, dệt may và da giày. Khi doanh nghiệp Việt chủ yếu đảm nhiệm những khâu có biên giá trị thấp, xuất khẩu tăng nhanh vẫn chưa bảo đảm thương hiệu, công nghệ và năng lực thiết kế được tích lũy trong nước. Bài toán nâng chất lượng tăng trưởng vì thế không thể chỉ giao cho khâu bán hàng: cần nâng tỷ lệ nội địa hóa, phát triển nhà cung ứng Việt và giúp doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Từ tận dụng hội nhập đến làm chủ vị trí trong chuỗi giá trị
Thách thức của xuất khẩu Việt Nam giờ không còn là tìm cách đưa thêm hàng ra thị trường, mà là xác lập vai trò lâu dài trong chuỗi sản xuất quốc tế. Thị trường ngày càng đòi hỏi tiêu chuẩn cao hơn về chất lượng, môi trường và truy xuất nguồn gốc; chuỗi cung ứng tái cấu trúc cũng khiến cạnh tranh gay gắt hơn. Doanh nghiệp cần chuyển từ tận dụng lợi thế chi phí và ưu đãi thương mại sang đầu tư vào công nghệ, kỹ năng, thiết kế, thương hiệu và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn xanh. Những doanh nghiệp Việt đã hiện diện ở nước ngoài cho thấy con đường này khả thi, nhưng không thể coi vài trường hợp thành công là bằng chứng rằng chuyển đổi đã hoàn tất.
Chương trình Go Global đặt mục tiêu cụ thể đến năm 2030; dự thảo chiến lược xuất nhập khẩu cũng hướng tới nâng tỷ trọng xuất khẩu hàng hóa của khu vực doanh nghiệp trong nước lên khoảng 28–30% vào năm 2030 và 38–40% vào năm 2045. Đây nên là thước đo quan trọng hơn một kỷ lục kim ngạch đơn lẻ. Cơ quan quản lý cần hỗ trợ doanh nghiệp phát triển thị trường và tận dụng hội nhập, đồng thời thúc đẩy cơ cấu xuất nhập khẩu bền vững. Nếu mục tiêu chỉ dừng ở tăng trưởng hai con số, quy mô có thể tiếp tục phình ra mà vị thế doanh nghiệp nội vẫn không đổi.
Kết luận: đo thành công bằng phần giá trị ở lại
Mốc 1.000 tỷ USD là bằng chứng thuyết phục về sức bật sản xuất, kinh doanh và độ mở của nền kinh tế. Nhưng đây cũng là lời nhắc rằng tăng trưởng xuất khẩu cần bước sang giai đoạn mới: doanh nghiệp Việt phải giữ vai trò lớn hơn trong chuỗi giá trị, tạo thêm giá trị trong nước và xây dựng năng lực cạnh tranh bền vững. Mục tiêu khoảng 1.200 tỷ USD cho cả năm là đáng hướng tới, song không nên trở thành câu trả lời duy nhất cho câu hỏi xuất khẩu Việt Nam đang tiến bộ đến đâu. Thước đo cuối cùng không chỉ là hàng hóa được giao dịch bao nhiêu, mà là doanh nghiệp trong nước làm chủ được bao nhiêu công nghệ, thương hiệu và giá trị. Nếu không nâng được phần đó, kỷ lục hôm nay có thể chỉ là quy mô lớn hơn của mô hình cũ.
