Cột mốc lịch sử đến sớm
Kim ngạch xuất nhập khẩu là tổng giá trị hàng hóa một quốc gia bán ra nước ngoài và mua từ nước ngoài trong một khoảng thời gian, qua đó phản ánh quy mô giao thương và mức độ gắn kết với kinh tế thế giới. Trong 10 tháng, xuất nhập khẩu Việt Nam đạt 1.010,6 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ và lần đầu vượt ngưỡng 1.000 tỷ USD khi năm vẫn còn hơn hai tháng. Đây không chỉ là một con số gây chú ý: tốc độ chạm mốc cho thấy hoạt động thương mại tăng nhanh hơn dự kiến. Riêng tháng 10, tổng kim ngạch ước đạt 122,2 tỷ USD, cao hơn 47,6% so với cùng kỳ năm trước. Thành tích ấy càng đáng kể trong bối cảnh xung đột địa chính trị, biến động giá năng lượng và chi phí sản xuất gia tăng gây sức ép lên thương mại toàn cầu.
Đà tăng trưởng là tín hiệu tích cực, nhưng tổng kim ngạch lớn không tự động đồng nghĩa với giá trị trong nước tăng tương ứng. Câu hỏi quan trọng tiếp theo là doanh nghiệp Việt Nam giữ lại được bao nhiêu giá trị từ mỗi đơn hàng xuyên biên giới.
Tăng trưởng mạnh, nhưng nhập khẩu cũng tăng nhanh
Trong 10 tháng, xuất khẩu ước đạt 499 tỷ USD, tăng 27,4%; công nghiệp chế biến chiếm 87,4% tổng kim ngạch xuất khẩu. Một nguồn cập nhật đến ngày 29/10 ghi nhận xuất khẩu ở mức 493,64 tỷ USD và nhập khẩu 507,66 tỷ USD; chênh lệch giữa các ước tính có thể phản ánh thời điểm cập nhật khác nhau. Dù nhìn theo số liệu nào, nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu là điểm cần theo dõi. Tháng 10 ước xuất siêu, nhưng tính chung 10 tháng vẫn nhập siêu khoảng 12,7 tỷ USD. Vì vậy, kỷ lục kim ngạch không nên được đọc như bằng chứng rằng cán cân thương mại đã cải thiện. Nhập khẩu đầu vào có thể phục vụ sản xuất và xuất khẩu, nhưng kết quả dài hạn phụ thuộc vào năng lực tạo thêm giá trị trong nước.
Cơ cấu hàng hóa cũng cho thấy mức độ tập trung đáng kể: máy vi tính, điện tử và linh kiện; điện thoại và linh kiện; máy móc, thiết bị cùng phụ tùng cộng lại chiếm khoảng 54% tổng kim ngạch theo số liệu cập nhật đến cuối tháng 10. Đây là dấu hiệu Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi cung ứng, nhưng cũng nhắc rằng đa dạng hóa mặt hàng và phát triển công nghiệp hỗ trợ cần đi cùng tăng trưởng.
Thành quả hội nhập cần đi cùng năng lực nội địa
Thương mại Việt Nam hưởng lợi từ việc mở rộng quan hệ đối tác và thực thi các hiệp định thương mại tự do, giúp doanh nghiệp tiếp cận thêm thị trường và tận dụng ưu đãi. Việt Nam hiện giao thương với 237 quốc gia và vùng lãnh thổ; xuất khẩu sang một số thị trường có hiệp định cũng tăng tích cực. Tuy vậy, lợi thế từ thỏa thuận không tự chuyển thành đơn hàng bền vững: doanh nghiệp vẫn phải đáp ứng quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và yêu cầu xanh. Đáng lưu ý, khu vực FDI chiếm 77,5% tổng kim ngạch, trong khi doanh nghiệp trong nước có quy mô thấp hơn nhiều. Cột mốc vì thế vừa khẳng định sức hút của Việt Nam trong chuỗi cung ứng, vừa phơi bày khoảng cách cần thu hẹp: tăng năng lực cung ứng nội địa để phần giá trị ở lại nền kinh tế lớn hơn.
Với người dân và doanh nghiệp, cải cách hải quan có ý nghĩa thiết thực hơn một kỷ lục trên biểu đồ: số hóa thủ tục có thể giúp giảm thời gian, chi phí tuân thủ và tăng tính minh bạch; hiệu quả còn nằm ở khả năng dự đoán chính sách tốt hơn, tạo môi trường thuận lợi cho đầu tư và kinh doanh. Đây là phần lợi ích cần được duy trì, bởi khâu thông quan hiệu quả giúp hàng hóa lưu chuyển thuận lợi hơn trong toàn chuỗi cung ứng.
Bước tiếp theo là tăng trưởng có chất lượng
Trong quý IV, cơ quan quản lý dự kiến tiếp tục thúc đẩy xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường và nâng năng lực tuân thủ của doanh nghiệp; trọng tâm còn có cảnh báo sớm về phòng vệ thương mại, tiêu chuẩn xanh và quy tắc xuất xứ. Bộ Công Thương cũng đang xây dựng dự thảo chiến lược xuất nhập khẩu đến năm 2030, tầm nhìn 2045, nhấn mạnh tăng giá trị gia tăng và mở rộng thị trường. Hướng đi này phù hợp, nhưng kết quả phải được đo bằng khả năng giúp doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào sản xuất, xây dựng thương hiệu và giữ lại giá trị, chứ không chỉ bằng tổng hàng hóa qua cửa khẩu.
Cán mốc 1.000 tỷ USD trước khi năm kết thúc là thành tựu đáng ghi nhận, nhất là khi thương mại toàn cầu còn nhiều bất ổn. Nhưng con số kỷ lục chỉ thật sự có ý nghĩa nếu được chuyển thành năng lực cạnh tranh bền vững: đa dạng thị trường, tăng giá trị nội địa, nâng sức doanh nghiệp Việt và chủ động trước rủi ro bên ngoài.
