Thiếu người là nút thắt không thể xử lý bằng hợp đồng ngắn hạn
Cơ chế đặc thù cho giáo dục Gia Lai là cách điều chỉnh định mức nhân lực và ưu tiên đầu tư theo điều kiện địa bàn, thay vì áp dụng máy móc một khuôn chung cho mọi địa phương. Tại buổi làm việc ngày 4/11, Đoàn giám sát số 401 của Trung ương làm việc với tỉnh về việc thực hiện chủ trương, chính sách phát triển giáo dục phổ thông giai đoạn 2023-2026. Báo cáo ngành cho thấy định biên tối thiểu cần 44.085 người, trong khi số được giao là 40.443, thiếu 3.642 vị trí gồm 2.820 giáo viên và 822 nhân viên. Tỉnh đề nghị xem xét bổ sung đủ số vị trí này và tránh cắt giảm cơ học ở vùng miền núi, biên giới, dân tộc thiểu số, nơi số học sinh tăng theo tự nhiên. Đây là kiến nghị có cơ sở: khoảng cách địa lý, dân cư phân tán và giao thông phức tạp khiến một định mức bình quân dễ biến thành thiếu hụt kéo dài.
Việc bố trí 2.842 hợp đồng lao động cho năm học 2026-2027, trong đó có 2.803 giáo viên và 39 nhân viên, được báo cáo là cơ bản đáp ứng nhu cầu đứng lớp trực tiếp. Nhưng hợp đồng giải quyết phần cấp bách, không thay thế được kế hoạch nhân lực ổn định cho quản lý, hỗ trợ học sinh và vận hành trường học. Muốn đánh giá chính sách giáo dục đúng thực chất, cần làm rõ hợp đồng được phân bổ đến đâu, vị trí nào còn khuyết và liệu giáo viên có phải dạy ghép, dạy luân phiên hoặc kiêm nhiệm quá mức.
Trường lớp có tiến bộ, nhưng nhu cầu đầu tư còn vượt sức địa phương
Gia Lai đã tăng chi cho giáo dục và đào tạo từ 1.248 tỷ đồng năm 2023 lên 2.697 tỷ đồng năm 2026; tỷ lệ phòng học kiên cố tăng từ 69,5% lên 80,7%. Đây là chuyển biến đáng ghi nhận, song không nên để những con số tiến bộ che khuất phần việc còn lại: nhu cầu giai đoạn 2026-2030 là 13.086 phòng học và hạng mục, trong đó 8.086 phòng cần xây mới, cải tạo hoặc là phòng học bộ môn. Nhu cầu vốn cho hai dự án được nêu lên tới 17.056 tỷ đồng, vượt khả năng ngân sách tỉnh. Vì vậy, đề xuất ưu tiên ngân sách trung ương và các chương trình mục tiêu quốc gia cho cơ sở vật chất trường học, thiết bị dạy học, trường nội trú và bán trú là hướng đi cần thiết, không phải khoản bổ sung tùy chọn.
Tỉnh cho biết sách giáo khoa cơ bản đáp ứng nhu cầu và đã bố trí 42,2 tỷ đồng mua sách trang bị thư viện để học sinh mượn. Tuy nhiên, Đoàn giám sát yêu cầu làm rõ kết quả lựa chọn sách qua các năm, tình trạng thừa thiếu trường lớp sau sắp xếp, việc dạy ghép, dạy luân phiên và sĩ số vượt quy định. Những câu hỏi này gắn trực tiếp với trải nghiệm học tập: có sách để mượn chưa đồng nghĩa mọi học sinh tiếp cận thuận lợi, cũng như tăng tỷ lệ phòng kiên cố chưa chứng minh trường đã đủ phòng chức năng, thiết bị và diện tích theo nhu cầu.
Sắp xếp trường học phải đi cùng năng lực quản lý và tiếng nói giáo viên
Sau sắp xếp, quy mô mạng lưới và cách quản lý thay đổi trong khi địa bàn vẫn rộng, dân cư phân tán và điều kiện kinh tế - xã hội không đồng đều. Đoàn giám sát yêu cầu tỉnh đánh giá tình trạng mạng lưới trường, đất dành cho giáo dục, ngân sách mở rộng cơ sở và khả năng huy động nguồn lực ngoài ngân sách; đồng thời xem xét năng lực quản lý giáo dục cấp xã trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đây là điểm dễ bị xem nhẹ: chuyển trách nhiệm xuống cơ sở mà không bảo đảm người, chuyên môn và nguồn lực sẽ khiến khoảng cách quản lý tăng lên, nhất là ở xã miền núi và biên giới.
Đoàn cũng đề nghị đánh giá hiệu quả hệ thống sau sắp xếp, tâm tư của cán bộ, giáo viên, nhu cầu thực tế của các trường phổ thông dân tộc nội trú và kết quả triển khai chính sách hỗ trợ tại xã khó khăn. Giáo viên trực tiếp thực hiện chương trình mỗi ngày nên phản ánh của họ cần được xem là căn cứ đánh giá, không phải thủ tục lấy ý kiến. Tỉnh cần chỉ rõ vướng mắc nào tự xử lý được, việc nào vượt thẩm quyền và thay đổi nào đã thực sự đến lớp học; đó mới là cơ sở để phân định trách nhiệm và đề xuất hỗ trợ trung ương.
Cơ chế đặc thù cần được đo bằng kết quả đến lớp học
Gia Lai không chỉ kiến nghị thêm nhân lực mà còn đề xuất ưu tiên vốn trung ương và chương trình mục tiêu quốc gia cho xây dựng, gia cố phòng học, phòng bộ môn, thiết bị tối thiểu và trường nội trú, bán trú trong giai đoạn 2026-2030. Bước tiếp theo là cơ quan có thẩm quyền tổng hợp các khó khăn, kiến nghị của tỉnh để xem xét, giải quyết. Quá trình đó cần gắn từng đề xuất với dữ liệu cụ thể: trường nào thiếu người, nơi nào thiếu phòng, phân bổ sách và thiết bị ra sao, cấp xã có đủ năng lực quản lý hay không. Nếu chỉ chấp thuận cơ chế trên giấy mà thiếu theo dõi tiến độ và kết quả, những bất cập sẽ tiếp tục dồn lên giáo viên và học sinh.
Kết luận, đề xuất của tỉnh phản ánh đúng ba nút thắt liên kết với nhau: thiếu nhân sự giáo dục, cơ sở vật chất chưa đáp ứng nhu cầu và quản lý sau sắp xếp cần được kiểm chứng. Cơ chế linh hoạt là cần thiết, nhưng phải đi cùng phân bổ nguồn lực theo địa bàn và giám sát công khai hiệu quả. Thước đo cuối cùng không phải số vị trí được xin thêm hay vốn được ghi kế hoạch, mà là liệu học sinh có đủ giáo viên, lớp học phù hợp và điều kiện học tập công bằng hơn hay không.
