Từ dịch vụ logistics đến năng lực của cả nền kinh tế
Năng lực logistics quốc gia là khả năng tổ chức, kết nối và vận hành dòng hàng hóa trên phạm vi toàn nền kinh tế, từ sản xuất, vận tải, lưu kho đến phân phối trong nước và quốc tế. Đây không chỉ là câu chuyện của một ngành dịch vụ: nó quyết định sức cạnh tranh, mức độ tự chủ và khả năng chống chịu của nền kinh tế.
Ngày 2/11, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm làm việc với Đảng ủy Chính phủ và các cơ quan liên quan về định hướng phát triển logistics quốc gia và hạ tầng logistics. Yêu cầu chuyển từ phát triển dịch vụ logistics sang xây dựng năng lực logistics quốc gia vì thế là thay đổi về cách nhìn: không còn đánh giá thành công chỉ bằng số doanh nghiệp hay loại dịch vụ, mà bằng khả năng đưa hàng hóa qua các mắt xích nhanh, thông suốt và có sức cạnh tranh.
Sức ép đã rõ. Chi phí logistics Việt Nam hiện tương đương khoảng 16–17% GDP, trong khi mức bình quân toàn cầu là 10–12%; khoảng cách này làm suy giảm sức cạnh tranh hàng hóa. Với mục tiêu tăng trưởng hai con số, logistics phải góp phần nâng năng suất, giảm chi phí và mở rộng không gian phát triển, thay vì tiếp tục là khoản đội thêm vào giá thành.
Điểm nghẽn nằm ở cách các phương thức vận tải kết nối
Nút thắt lớn không phải là thiếu một công trình đơn lẻ, mà là các mắt xích chưa gặp nhau. Đường bộ đang đảm nhận khoảng 70% khối lượng hàng hóa, trong khi đường sắt và đường thủy nội địa còn nghẽn năng lực, thiếu kết nối với cảng biển lớn. Khi hàng hóa phải phụ thuộc quá nhiều vào đường bộ, ùn tắc và thời gian chờ tại các đầu mối trở thành chi phí của cả doanh nghiệp lẫn người mua.
Ưu tiên hợp lý là rà soát các điểm nghẽn trước mắt đến năm 2027, rồi xử lý theo hành lang vận tải thay vì chia nhỏ theo địa giới hành chính. Cần nối cảng biển, cảng hàng không, ga hàng hóa và cửa khẩu với khu công nghiệp, vùng sản xuất và trung tâm tiêu dùng; trong đó nên ưu tiên kết nối đường thủy nội địa và đường sắt với cảng biển.
Đây là cách tiếp cận có tác động trực tiếp đến đời sống: ít ùn tắc và chờ đợi hơn giúp rút ngắn hành trình hàng hóa, giảm áp lực chi phí trong chuỗi cung ứng. Nếu chỉ xây thêm hạ tầng mà không tổ chức được kết nối logistics giữa các phương thức, đầu tư mới có nguy cơ trở thành những điểm sáng rời rạc.
Quy hoạch trung tâm logistics phải theo dòng hàng
Trung tâm logistics chỉ phát huy vai trò khi đặt đúng nơi có nguồn hàng, thị trường, quỹ đất và liên kết vận tải phù hợp. Vì vậy, tiêu chí lựa chọn vị trí và quy mô cần dựa trên lợi thế kết nối và hiệu quả đầu tư, không chạy theo mục tiêu mỗi địa phương đều có một dự án mang tên trung tâm logistics.
Hướng đi đáng ưu tiên là phát triển cảng cạn và trung tâm logistics đa phương thức tại các vùng kinh tế động lực, gắn với hành lang vận tải thống nhất. Đồng thời, cần điều phối quy hoạch giao thông với mạng lưới trung tâm logistics quốc tế để hàng hóa có thể lưu kho, chuyển phương thức và phân phối thay vì chỉ đi xuyên qua các đầu mối.
Chương trình phát triển một số cửa ngõ và trung tâm logistics quốc tế trọng điểm, cùng hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu quả logistics quốc gia, sẽ giúp chuyển quy hoạch thành kết quả có thể kiểm chứng. Trung tâm logistics không nên được xem là dự án bất động sản kho bãi; giá trị của nó nằm ở khả năng gom hàng, kết nối các phương thức và tạo thêm dịch vụ có giá trị gia tăng.
Điều phối thống nhất mới biến quy hoạch thành năng lực
Hạ tầng tốt vẫn có thể vận hành kém nếu quy hoạch, thủ tục và dữ liệu bị chia cắt giữa các cơ quan. Các bộ, ngành và địa phương cần xác định rõ cơ quan chủ trì, tiến độ và trách nhiệm; những ưu tiên trước mắt gồm kết nối hạ tầng, kiểm tra chuyên ngành, quy hoạch trung tâm logistics và chia sẻ dữ liệu. Đây là phần việc quyết định liệu mạng lưới có vận hành như một hệ thống hay tiếp tục là tập hợp dự án riêng lẻ.
Hai hướng thể chế được đề xuất là nghiên cứu thành lập Ủy ban Quốc gia về Logistics và xây dựng Luật Logistics. Một cơ chế điều phối cấp quốc gia có thể xử lý những vấn đề liên ngành mà từng địa phương khó giải quyết; còn luật riêng cần làm rõ trách nhiệm, nguyên tắc phối hợp và hành lang cho hoạt động logistics. Cùng với đó, đơn giản hóa kiểm tra chuyên ngành và chia sẻ dữ liệu là điều kiện để giảm thủ tục, thời gian lưu kho và chi phí phát sinh.
Kết luận, tham vọng trở thành trung tâm trung chuyển và phân phối khu vực không thể dựa vào vị trí địa lý đơn thuần. Việt Nam cần kết nối các phương thức vận tải, quy hoạch trung tâm logistics theo dòng hàng và trao cho cơ chế điều phối quốc gia đủ khả năng biến ưu tiên thành hành động. Nếu tháo đúng những nút thắt ấy, năng lực logistics mới có thể trở thành lợi thế cạnh tranh thay vì một điểm nghẽn của tăng trưởng.
