Đề xuất nhân lực phải gắn với nhu cầu thực tế
Giáo dục Gia Lai là hệ thống trường học phục vụ địa bàn rộng, dân cư phân tán và nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số, nơi việc bố trí giáo viên cùng điều kiện học tập chịu ảnh hưởng lớn từ địa hình và khoảng cách. Tại các buổi làm việc ngày 4/11, Đoàn giám sát số 401 của Trung ương làm việc với ngành giáo dục, rồi với Ban Thường vụ Tỉnh ủy và UBND tỉnh về việc thực hiện chủ trương, chính sách phát triển giáo dục phổ thông giai đoạn 2023–2026. Bối cảnh ấy khiến đề nghị không cắt giảm nhân lực theo định mức máy móc có cơ sở: Gia Lai báo cáo thiếu 3.642 người, gồm 2.820 giáo viên và 822 nhân viên. Tỉnh đề xuất xem xét bổ sung đủ số vị trí còn thiếu, đồng thời dành ưu tiên cho ngân sách trung ương và các chương trình mục tiêu quốc gia để đầu tư trường lớp, thiết bị và trường nội trú, bán trú giai đoạn 2026–2030.
Tỉnh đã bố trí 2.842 hợp đồng lao động cho năm học 2026–2027, trong đó có 2.803 giáo viên và 39 nhân viên, cơ bản đáp ứng nhu cầu đứng lớp trực tiếp. Đây là giải pháp trước mắt, nhưng không thay thế được việc xử lý khoảng thiếu dài hạn, nhất là tại vùng núi, biên giới và vùng dân tộc thiểu số. Khi 93 trong 135 xã, phường thuộc địa bàn dân tộc thiểu số và miền núi, còn học sinh dân tộc thiểu số chiếm 29,04%, một định mức cào bằng có nguy cơ làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu nhân lực giáo dục.
Giám sát đặt câu hỏi từ sách giáo khoa đến quản lý
Đoàn giám sát không chỉ xem xét đề xuất tăng biên chế. Đoàn yêu cầu tỉnh làm rõ mạng lưới trường sau sắp xếp, nơi thiếu hoặc thừa trường lớp, tình trạng dạy ghép, dạy luân phiên và việc bố trí sĩ số vượt quy định. Các vấn đề được trao đổi còn gồm triển khai chương trình, biên soạn chương trình giáo dục địa phương, tiến độ xây dựng cơ sở dữ liệu ngành, kết quả lựa chọn sách giáo khoa và năng lực quản lý giáo dục ở cấp xã theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đây là những câu hỏi cần câu trả lời cụ thể, bởi tăng người và tăng vốn sẽ khó phát huy hiệu quả nếu khâu tổ chức, phân bổ và theo dõi chưa rõ ràng.
Tỉnh cho biết số cơ sở giáo dục giảm từ 1.292 xuống còn 717 sau sắp xếp, giảm 575 cơ sở, tương đương 44,5%; các điểm trường thiết yếu ở vùng xa được giữ lại để không làm gián đoạn việc học. Sách giáo khoa cơ bản đáp ứng nhu cầu, còn ngân sách tỉnh đã cấp 42,2 tỷ đồng để mua sách bổ sung thư viện cho học sinh mượn. Những con số này ghi nhận nỗ lực, nhưng chưa trả lời hết câu hỏi về mức độ phù hợp của mạng lưới mới, chất lượng triển khai sách và khả năng tiếp cận thực tế của học sinh ở từng địa bàn.
Cơ sở vật chất trường học vẫn là nút thắt lớn
Tỷ lệ phòng học kiên cố tăng từ 69,5% năm 2023 lên 80,7% năm 2026, cho thấy đầu tư đã tạo chuyển biến. Nhưng nhu cầu giai đoạn 2026–2030 vẫn lên tới 13.086 phòng học và hạng mục công trình; trong đó 8.086 phòng cần xây mới, cải tạo hoặc dành cho môn học chuyên biệt. Tổng vốn cần cho hai dự án là 17.056 tỷ đồng, vượt khả năng ngân sách của tỉnh. Vì vậy, đề nghị ưu tiên nguồn lực trung ương không phải lựa chọn phụ, mà là điều kiện để thu hẹp khoảng cách giữa kết quả cải thiện và nhu cầu còn tồn đọng.
Bảy trường phổ thông dân tộc nội trú liên cấp đã hoạt động tại cơ sở mới trong năm học 2026–2027, với 203 lớp và 6.814 học sinh; trong số đó có 2.586 em nội trú và 4.228 em bán trú. Quy mô này cho thấy lợi ích tiềm năng của đầu tư, nhưng cũng lý giải vì sao đoàn giám sát yêu cầu đánh giá kỹ nhu cầu thực tế trước khi phê duyệt, việc điều chỉnh kế hoạch ban đầu và hiệu quả vận hành sau xây dựng. Chính sách giáo dục cần được đo bằng khả năng duy trì học tập và điều kiện học tập của từng nhóm học sinh, chứ không chỉ bằng số công trình hoàn thành.
Tỉnh cần phản hồi rõ khó khăn và trách nhiệm tháo gỡ
Đoàn giám sát đề nghị Gia Lai làm rõ hạn chế, giải pháp khắc phục và những thay đổi thực tế sau quá trình triển khai; đồng thời ghi nhận các vướng mắc vượt thẩm quyền địa phương để kiến nghị cấp có thẩm quyền xử lý. Tỉnh cũng cần báo cáo tình hình quỹ đất giáo dục, cách phân bổ ngân sách hằng năm, khả năng mở rộng cơ sở vật chất và nguồn lực có thể huy động ngoài ngân sách. Riêng các trường nội trú liên cấp, câu hỏi không dừng ở việc đã xây xong hay chưa, mà phải trả lời công trình có đúng nhu cầu và hoạt động hiệu quả không.
Một số chính sách hỗ trợ cho thấy tác động trực tiếp đến người học: học sinh đủ điều kiện ở nội trú và học viên học nghề được nhận học bổng 1,9 triệu đồng mỗi tháng, cùng hỗ trợ đồ dùng và đi lại. Tuy nhiên, hỗ trợ cá nhân không thể bù cho phòng học thiếu, nhân lực chưa đủ hoặc quản lý lúng túng sau sắp xếp. Đề xuất của Gia Lai đáng được xem xét, nhưng cần đi cùng dữ liệu về nhu cầu theo địa bàn, phương án phân bổ người và vốn, cùng cơ chế đánh giá kết quả. Chỉ khi đó, ưu tiên đầu tư mới chuyển thành điều kiện học tập tốt hơn thay vì dừng ở cam kết.
