Kiến nghị xuất phát từ những khoảng trống cụ thể
Giáo dục Gia Lai đang cần một cơ chế phân bổ nhân lực và đầu tư phù hợp hơn với địa bàn miền núi, biên giới, nơi thiếu giáo viên và cơ sở vật chất trường học chưa đáp ứng yêu cầu có thể trực tiếp hạn chế cơ hội học tập của học sinh. Sáng 4/11, Đoàn Giám sát số 401 của Ban Bí thư làm việc với Ban Thường vụ Đảng ủy Sở Giáo dục và Đào tạo Gia Lai; đoàn do ông Nguyễn Văn Chiến, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, làm trưởng đoàn, cùng dự có Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Thị Quyên Thanh. Tại buổi làm việc, tỉnh đề xuất cơ chế đặc thù, bổ sung biên chế và ưu tiên nguồn lực cho giáo dục, nhất là vùng biên. Đây không phải yêu cầu hình thức: quy mô thiếu hụt và nhu cầu xây dựng trường lớp cho thấy ngân sách địa phương khó tự giải quyết.
Ngành giáo dục còn thiếu 3.642 người, gồm 2.820 giáo viên và 822 nhân viên. Tỉnh đã phân bổ 2.842 hợp đồng lao động cho năm học 2026–2027, trong đó có 2.803 giáo viên và 39 nhân viên; biện pháp này cơ bản đáp ứng nhu cầu giáo viên trực tiếp đứng lớp, nhưng không thay thế được giải pháp nhân lực ổn định. Sở kiến nghị không cắt giảm cơ học biên chế giáo dục tại địa phương miền núi, biên giới và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời xem xét bổ sung đủ 3.642 chỉ tiêu cho Gia Lai.
Thành tích giáo dục không xóa được áp lực về trường lớp
Chất lượng giáo dục phổ thông của tỉnh cơ bản được duy trì trong giai đoạn 2023–2026, còn giáo dục mũi nhọn có tiến bộ: số giải học sinh giỏi quốc gia tăng từ 101 lên 120 giữa hai năm học 2024–2025 và 2025–2026. Kết quả đáng ghi nhận, nhưng không nên để những con số thành tích che khuất điều kiện học tập hằng ngày. Tỷ lệ phòng học kiên cố tăng từ 69,5% năm 2023 lên 80,7% năm 2026; dù vậy, kế hoạch đầu tư giai đoạn 2026–2030 vẫn cần 13.086 phòng học và công trình, trong đó 8.086 phòng cần xây mới, kiên cố hóa hoặc dành cho bộ môn. Hai đề án liên quan có tổng nhu cầu vốn 17.056 tỷ đồng, vượt khả năng cân đối ngân sách tỉnh.
Khoảng cách giữa tiến bộ và nhu cầu còn hiện rõ ở từng trường: có nơi một nhân viên y tế phải chăm sóc học sinh nội trú, trong khi một số phòng học nhỏ chưa đạt tiêu chuẩn kỹ thuật. Những thiếu hụt ấy tác động trực tiếp đến việc dạy, học và chăm sóc học sinh, chứ không chỉ là vấn đề trong báo cáo quản lý. Bởi vậy, ưu tiên đầu tư cho cơ sở vật chất trường học và thiết bị dạy học cần đi cùng kế hoạch nhân lực, thay vì xử lý riêng lẻ từng hạng mục.
Vùng biên cần nguồn lực theo nhu cầu thực tế
Dự án bảy trường phổ thông nội trú liên cấp ở các xã biên giới cho thấy đầu tư đúng địa bàn có thể mở rộng điều kiện học tập: năm học 2026–2027, các trường tổ chức dạy tại cơ sở mới với 203 lớp và 6.814 học sinh, gồm 2.586 em nội trú và 4.228 em bán trú. Tuy nhiên, xây trường mới chỉ là một phần lời giải. Nếu thiếu giáo viên, nhân viên và thiết bị, công trình khó phát huy hết giá trị; giáo dục vùng biên cần được cấp vốn đồng bộ, có tính đến chi phí vận hành và đặc thù tuyển dụng.
Tỉnh đề nghị ưu tiên ngân sách Trung ương và các chương trình mục tiêu quốc gia cho cơ sở vật chất, thiết bị dạy học, cùng việc phát triển trường nội trú, bán trú trong giai đoạn 2026–2030. Đây là hướng đi hợp lý vì nhu cầu vượt sức ngân sách tỉnh, còn khoảng cách địa lý và điều kiện sinh sống khiến việc áp dụng một định mức chung có thể không đáp ứng đủ nhu cầu. Cơ chế đặc thù nên gắn việc bổ sung biên chế với nhu cầu thực tế từng địa bàn, đồng thời theo dõi chất lượng dạy học và khả năng tiếp cận của học sinh.
Giám sát cần dẫn tới quyết định tháo gỡ
Buổi làm việc đặt các đề xuất của Gia Lai trong quá trình giám sát việc phát triển giáo dục phổ thông, chứ không dừng ở việc ghi nhận khó khăn. Ngoài biên chế và đầu tư, Sở Giáo dục và Đào tạo kiến nghị rà soát Chương trình giáo dục phổ thông 2018, hoàn thiện hướng dẫn lựa chọn môn học cấp trung học phổ thông, hướng dẫn dạy học hai buổi mỗi ngày và hỗ trợ nguồn lực cho giáo dục số. Đoàn giám sát cho biết sẽ tổng hợp các vướng mắc, đề xuất để kiến nghị cấp có thẩm quyền xem xét, tháo gỡ.
Bước tiếp theo cần là quyết định có thời hạn và nguồn lực rõ ràng: chỉ tiêu biên chế phải tương xứng với nhu cầu, vốn đầu tư cần ưu tiên nơi thiếu nhất, còn tiến độ xây dựng phải đi cùng trang thiết bị và đội ngũ vận hành. Nếu chỉ dừng ở phân bổ hợp đồng ngắn hạn và ghi nhận nhu cầu vốn, những điểm nghẽn sẽ còn nguyên sau mỗi kỳ giám sát. Gia Lai đã nêu rõ quy mô bài toán; trách nhiệm của cấp có thẩm quyền là biến kiến nghị thành chính sách khả thi để học sinh, nhất là ở vùng biên, được học trong điều kiện tốt hơn.
