Nguồn vốn lớn, nhưng tiến độ không thể chỉ đo bằng tiền
Tu bổ di tích Huế là quá trình bảo tồn và phục hồi công trình lịch sử theo yêu cầu giữ gìn giá trị nguyên gốc, trong đó tiến độ thi công phải gắn với thẩm định chuyên môn và điều kiện thực địa. Năm 2026, hơn 426 tỷ đồng được bố trí cho các di tích thuộc Quần thể di tích Cố đô Huế; đến cuối tháng 9, tỷ lệ giải ngân mới vượt 56%. Đây là mức tiến triển đáng kể, nhưng chưa thể xem là bảo đảm hoàn thành mục tiêu cuối năm: dự kiến hết tháng 10 đạt khoảng 64%, đến cuối tháng 11 vượt 302 tỷ đồng, tương đương 71%, còn mục tiêu là giải ngân toàn bộ vốn được giao. Khoảng cách ấy phản ánh một thực tế: với di sản, chi tiền nhanh không thể thay thế việc thi công đúng quy trình. Đánh giá giải ngân cần nhìn cùng khối lượng thực hiện và chất lượng bảo tồn, thay vì chỉ chăm chăm vào tỷ lệ.
Quy mô công việc trải rộng từ Quốc Tử Giám triều Nguyễn, Văn Miếu, các lăng Tự Đức, Minh Mạng, Thiệu Trị đến đàn Nam Giao, Thái Miếu, Hưng Miếu và hệ thống Thượng thành, Eo bầu của Kinh thành Huế. Danh mục ấy cho thấy áp lực không nằm ở một công trường đơn lẻ mà ở nhiều dự án có tiến độ, thủ tục và điều kiện thi công khác nhau. Ban quản lý rà soát từng dự án, điều chuyển vốn khỏi nơi khó giải ngân sang nơi có khả năng thực hiện tốt hơn, đồng thời thúc đẩy chuẩn bị đầu tư và phối hợp tháo gỡ thủ tục. Cách làm linh hoạt là cần thiết; tuy nhiên, kết quả cuối năm vẫn phụ thuộc vào việc các dự án có biến kế hoạch thành khối lượng thi công thực tế hay không.
Mặt bằng và đặc thù di sản làm chậm nhịp thi công
Trở ngại rõ nhất là giải phóng mặt bằng tại các khu vực tu bổ, tôn tạo mặt Tây, mặt Bắc và những phần còn lại của Kinh thành Huế. Đây là vướng mắc kéo dài nhiều năm, nên không thể xử lý chỉ bằng việc tăng tốc giải ngân trong vài tháng cuối năm. Bên cạnh đó, thời tiết và điều kiện hiện trường khiến lịch thi công khó ổn định; nguồn tin cũng ghi nhận khó khăn về bãi đổ thải chung của thành phố đã ảnh hưởng công tác tu bổ ở một số dự án khoảng ba tháng. Khi công trường bị chậm, dòng vốn cũng khó chuyển thành khối lượng hoàn thành đúng nhịp. Vì vậy, mục tiêu giải ngân tối đa chỉ khả thi nếu phối hợp mặt bằng, xử lý vật liệu thải và kế hoạch thi công được giải quyết đồng thời, thay vì coi giải ngân là một chỉ tiêu tách rời.
Khác với công trình xây dựng thông thường, việc hạ giải di tích có thể làm lộ ra cấu kiện, hoa văn hoặc dấu tích chưa được nhận diện đầy đủ. Tại Quốc Tử Giám triều Nguyễn, những điểm khác biệt ở phần trang trí được phát hiện khi bóc tách cấu kiện, khiến hồ sơ cần được đánh giá lại và tham vấn chuyên gia. Tạm dừng để xác minh có thể làm chậm tiến độ trước mắt, nhưng đó là lựa chọn đúng nếu phương án cũ không còn phù hợp với thực trạng di tích. Nút thắt nằm ở thời gian chuẩn bị và phối hợp: thủ tục chuyên môn càng rõ, việc điều chỉnh càng sớm thì càng giảm nguy cơ đình trệ kéo dài. Với tu bổ di tích Huế, bảo vệ tính chân xác phải là giới hạn không được đánh đổi để chạy theo con số giải ngân.
Đại Cung Môn: dự án gần 65 tỷ đồng đang chờ hoàn tất hồ sơ
Một dự án đáng chú ý trong kế hoạch bảo tồn là phục hồi Đại Cung Môn, được UBND TP Huế phê duyệt tại Quyết định 1142/QĐ-UBND với tổng mức đầu tư gần 65 tỷ đồng; thông tin được ông Phùng Văn Hoàng, Giám đốc Ban Quản lý dự án Di tích Cố đô Huế, công bố ngày 11/4. Công trình dự kiến phục hồi quy mô năm gian theo kiến trúc truyền thống Huế, cùng các hạng mục hạ tầng và chi tiết trang trí. Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đang phối hợp lập, trình thẩm định và phê duyệt thiết kế bản vẽ thi công, dự toán; kế hoạch được thông tin là dự kiến khởi công vào tháng 6/2026. Điều đó cho thấy dự án đã được phê duyệt đầu tư nhưng vẫn cần hoàn tất những bước chuyên môn trước khi có thể bước vào thi công.
Đại Cung Môn nằm trên tuyến tham quan chính từ điện Thái Hòa vào Tử Cấm Thành, nên công trường phải tính đến việc điều chỉnh lộ trình để hạn chế ảnh hưởng tới du khách. Một phần nền móng thời Minh Mạng được phát hiện qua khai quật sẽ được giữ nguyên trạng và trưng bày tại chỗ dưới tấm kính cường lực, giúp người xem quan sát dấu tích. Đây là lựa chọn có giá trị hơn việc chỉ dựng lại diện mạo kiến trúc: di tích được phục hồi đồng thời kể rõ các lớp lịch sử còn lại. Thách thức là cân bằng bảo tồn, thi công và trải nghiệm tham quan. Nếu khâu thiết kế, dự toán và tổ chức tuyến khách được chuẩn bị kỹ, dự án có thể vừa hoàn thiện trục trung tâm Hoàng thành, vừa hạn chế xáo trộn hoạt động du lịch.
Muốn giải ngân tốt, phải gỡ đúng nút thắt
Bài toán của Quần thể di tích Huế không phải chọn giữa tiến độ và bảo tồn, mà là tổ chức đủ tốt để hai yêu cầu không triệt tiêu nhau. Ban quản lý đặt mục tiêu giải ngân tối đa nguồn vốn, thường xuyên theo dõi tiến độ, cam kết của nhà thầu và điều chuyển vốn khi một dự án không thể sử dụng hết phần được giao. Cách điều hành đó giúp hạn chế vốn nằm lại ở dự án đình trệ, nhưng không thể tự khắc phục mặt bằng chưa bàn giao, bãi đổ thải thiếu thuận lợi hay hồ sơ phải sửa khi phát hiện yếu tố mới. Trọng tâm vì thế cần là tháo gỡ các điều kiện khiến công trường không thể triển khai, đồng thời chuẩn bị dự án đủ sớm để vốn có nơi tiếp nhận.
Một số dự án, trong đó có phần còn lại của công trình bảo tồn, tu bổ đàn Nam Giao, được dự kiến hoàn thành trong năm 2026. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng thước đo thành công không nên dừng ở số tiền đã giải ngân hay số hạng mục hoàn tất đúng hạn. Đại Cung Môn cũng cho thấy một dự án được phê duyệt vẫn còn phụ thuộc vào thủ tục thiết kế, dự toán và yêu cầu tổ chức thi công trong không gian di sản. Kết luận cần rõ ràng: Huế có nguồn lực đáng kể, song chỉ có thể biến nguồn lực ấy thành kết quả bền vững khi tháo gỡ mặt bằng, dự liệu rủi ro hiện trường và giữ nguyên nguyên tắc bảo tồn. Giải ngân đúng tiến độ là cần thiết; bảo toàn giá trị di tích mới là đích đến.
