Kỷ lục đáng tự hào, nhưng chưa phải đích đến
Xuất nhập khẩu Việt Nam là hoạt động mua bán hàng hóa qua biên giới, kết nối sản xuất trong nước với thị trường và chuỗi cung ứng quốc tế. Trong 10 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch đạt 1.010,6 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ và lần đầu vượt mốc 1.000 tỷ USD. Đây là bước ngoặt về quy mô, nhưng chưa thể xem là thước đo đầy đủ cho sức mạnh kinh tế.
Kỷ lục phản ánh gần hai thập niên hội nhập, năng lực thích ứng của nền kinh tế và sự mở rộng của mạng lưới sản xuất. Nó cũng ghi nhận công sức của hàng trăm nghìn doanh nghiệp, hàng triệu người lao động, cùng quá trình cải cách thể chế và mở cửa thị trường. Vì thế, ý nghĩa của con số không chỉ nằm ở thứ hạng thương mại: đó là thành quả của những người làm ra hàng hóa, đưa chúng ra thị trường và xây dựng điều kiện để giao thương phát triển.
Với người dân, thương mại mở rộng có thể hỗ trợ tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm, mở rộng thị trường và thu hút đầu tư. Nhưng lợi ích ấy không tự động lan tỏa nếu doanh nghiệp nội địa chỉ đảm nhận những khâu có giá trị thấp.
Quy mô lớn phơi bày khoảng cách về giá trị
Xuất khẩu 10 tháng đạt khoảng 499 tỷ USD, trong đó công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục chiếm phần lớn. Đây là nền tảng đáng kể, song cơ cấu thương mại cũng đặt ra câu hỏi khó: ai đang nắm công nghệ, thương hiệu và phần giá trị cao trong mỗi sản phẩm? Khu vực FDI đóng góp khoảng 77,5% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu, còn doanh nghiệp trong nước đạt khoảng 223 tỷ USD. Chênh lệch ấy cho thấy độ lớn của dòng hàng chưa đồng nghĩa với năng lực nội địa tương xứng.
Doanh nghiệp Việt Nam cần tiến từ vai trò cung ứng sang làm chủ nhiều hơn về thiết kế, công nghệ, nguyên liệu, chế biến sâu và phân phối. Một số công ty đã xây dựng hiện diện ở thị trường nước ngoài, nhưng đó chưa phải mặt bằng chung. Thước đo trưởng thành không nên chỉ là xuất thêm bao nhiêu, mà còn là doanh nghiệp Việt giữ vai trò nào trong chuỗi giá trị, sở hữu thương hiệu nào và tự đứng vững đến đâu.
Vì vậy, mốc 1.000 tỷ USD vừa là thành tựu vừa là phép thử: nếu giá trị giữ lại trong nước không tăng, quy mô giao thương lớn vẫn có thể che khuất sự phụ thuộc vào năng lực bên ngoài.
Chuẩn xanh và biến động thị trường buộc phải đổi cách tăng trưởng
Động lực chuyển đổi không chỉ đến từ tham vọng trong nước. Kinh tế thế giới biến động nhanh, trong khi nhiều thị trường nâng yêu cầu về chất lượng, môi trường, phát triển xanh và truy xuất nguồn gốc. Chuỗi cung ứng tái cấu trúc cũng khiến cạnh tranh gay gắt hơn. Mô hình dựa chủ yếu vào chi phí thấp và tăng sản lượng vì thế ngày càng dễ tổn thương trước thay đổi tiêu chuẩn, nhu cầu và chính sách thương mại.
Hướng đi hợp lý là đa dạng hóa thị trường, nâng khả năng tuân thủ, đầu tư công nghệ và tăng chế biến sâu. Với doanh nghiệp nhỏ, thương mại điện tử xuyên biên giới có thể mở thêm kênh tiếp cận khách hàng quốc tế với chi phí phù hợp hơn. Nhưng để cơ hội thành doanh thu bền vững, doanh nghiệp vẫn cần sản phẩm đạt chuẩn, năng lực giao hàng ổn định và thương hiệu đủ sức tạo niềm tin.
Bộ Công Thương đang xây dựng dự thảo Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; trong quý IV, các ưu tiên được nêu là đẩy mạnh xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường và nâng cao năng lực tuân thủ. Đây phải là công việc đồng thời của chính sách và doanh nghiệp, không phải mục tiêu trên giấy.
Bước tiến kế tiếp phải là doanh nghiệp Việt vươn tầm
Kim ngạch thương mại lập kỷ lục là bằng chứng Việt Nam đã hội nhập sâu và có sức sản xuất đáng kể. Nhưng đánh đồng quy mô giao thương với vị thế doanh nghiệp sẽ dẫn đến tự mãn. Tầm vóc mới phải được thể hiện bằng năng lực làm chủ công nghệ, tăng tỷ lệ giá trị nội địa, xây dựng thương hiệu và hiện diện lâu dài ở thị trường quốc tế.
Điều đó đòi hỏi doanh nghiệp trong nước phải được kết nối thực chất hơn với chuỗi cung ứng, còn chính sách cần giúp họ tiếp cận thông tin thị trường, tiêu chuẩn và cơ hội xuất khẩu. Các doanh nghiệp lớn có thể mở đường, nhưng sức bền của nền thương mại phụ thuộc vào việc nhiều doanh nghiệp trong nước cùng nâng năng lực, thay vì chỉ một số tên tuổi tiên phong.
Mốc 1.000 tỷ USD xứng đáng được ghi nhận, song giá trị lớn nhất của nó sẽ nằm ở chặng đường sau kỷ lục. Nếu Việt Nam chuyển được từ bán nhiều hơn sang tạo ra và giữ lại nhiều giá trị hơn, con số hôm nay mới thực sự trở thành bước ngoặt; nếu không, nó vẫn chỉ là phép thử mà mô hình tăng trưởng chưa vượt qua.
