Nguy cơ leo thang chưa đồng nghĩa chiến tranh đã được quyết định
Mỹ tấn công Iran là kịch bản quân sự Washington đang cân nhắc, không phải quyết định đã được công bố; Tehran đồng thời chuẩn bị đáp trả để bảo vệ chính quyền và nâng cái giá của một cuộc chiến kéo dài. Những tuần gần đây, quan chức Mỹ và đồng minh châu Âu cảnh báo nguy cơ tấn công gia tăng, sau nghi vấn về âm mưu của Iran nhằm vào căn cứ RAF Fairford ở miền Nam nước Anh, nơi quân đội Mỹ sử dụng. Tuy nhiên, các thông tin tình báo vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ, và chưa rõ Tehran có thực sự triển khai kế hoạch bị cáo buộc hay không. Bởi vậy, căng thẳng Mỹ Iran đáng lo không chỉ vì hỏa lực được chuẩn bị, mà còn vì các tín hiệu phòng vệ có thể bị đối phương hiểu thành dấu hiệu sắp ra tay. Chính sự thiếu tin cậy ấy khiến một sự cố hoặc tính toán sai có thể thu hẹp nhanh con đường ngoại giao.
Washington chuẩn bị lựa chọn quân sự, nhưng chưa chốt giờ khai hỏa
Các thông tin được công bố cuối tháng 10 cho biết giới chức Mỹ đã cảnh báo đối tác Trung Đông về khả năng nối lại hoạt động quân sự sau bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11; Tổng thống Donald Trump chưa đưa ra quyết định cuối cùng. Trong trao đổi kín, ông được cho là nghiêng về một đợt không kích quy mô lớn khác. Các phương án Mỹ và Israel xây dựng được mô tả là chiến dịch ngắn nhưng cường độ cao, nhắm vào cơ sở hạt nhân, hạ tầng năng lượng, kho tên lửa và thiết bị bay không người lái. Đầu tháng 10, Lầu Năm Góc được cho là đã yêu cầu Bộ Tư lệnh Trung tâm hoàn tất chuẩn bị để nối lại các chiến dịch quy mô lớn. Dù vậy, lập kế hoạch không đồng nghĩa quyết định khai chiến. Sức ép quân sự có thể nhằm buộc Tehran nhượng bộ, nhưng nếu bị xem là tối hậu thư, nó cũng có thể đẩy đối phương vào thế phải đáp trả.
Iran chuẩn bị đối phó bằng răn đe và phòng thủ trong nước
Iran chuẩn bị đối phó theo hướng khiến chiến dịch của Mỹ khó giới hạn ở một đòn đánh nhanh: các quan chức Tehran tuyên bố sẵn sàng đáp trả trên diện rộng, gồm nhắm vào căn cứ quân sự và cơ sở năng lượng của Mỹ tại Vùng Vịnh. Một nhà phân tích chính trị tại Tehran nhận định công tác chuẩn bị không chỉ dựa vào tên lửa và thiết bị bay không người lái, mà còn đặt ưu tiên vào củng cố an ninh nội bộ. Mục tiêu được giới chức Iran nêu rõ là duy trì chế độ và tạo ra cái giá đủ lớn để một chiến dịch kéo dài trở nên không còn phù hợp; chiến lược bất đối xứng hướng tới thuyết phục Washington rằng thay đổi chế độ bằng quân sự là bất khả thi. Đây là cách răn đe có tính toán, nhưng cũng mang rủi ro: đòn trả đũa vào căn cứ hoặc hạ tầng năng lượng có thể mở rộng xung đột và gây hậu quả vượt xa phạm vi hai nước.
Bầu cử, năng lượng và cái giá mà dân thường phải gánh
Thời điểm khiến nguy cơ đáng chú ý hơn: bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ ngày 3/11 và bầu cử Israel ngày 27/10 làm yếu tố chính trị chen sâu vào tính toán của hai đồng minh. Giá năng lượng tăng vì chiến sự được cho là gây bất lợi cho đảng Cộng hòa, trong khi Trump từng nói Mỹ sẽ không tấn công trước bầu cử giữa nhiệm kỳ nhưng vẫn để ngỏ khả năng hành động sau đó. Trên thực địa, hai nhóm tác chiến tàu sân bay Mỹ đang có mặt ở Biển Ả Rập và nhóm thứ ba dự kiến đến vào cuối tháng 11. Giá nhiên liệu cao có thể kéo theo chi phí vận tải, sản xuất và sinh hoạt; nếu hạ tầng bị đánh trúng, mất điện, gián đoạn vận chuyển lương thực hoặc thiếu nước sạch cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến người dân. Vì thế, sức ép không chỉ nằm trên bàn đàm phán hay chiến trường. Doanh nghiệp có giao dịch trong khu vực cần theo sát điều kiện vận tải, thanh toán và bảo hiểm.
Ngoại giao vẫn là lối thoát thực tế nhất
Những dấu hiệu chuẩn bị quân sự cần được xem nghiêm túc, nhưng không chứng minh chiến tranh là điều không thể tránh khỏi. Washington có thể dùng phương án tấn công để tăng sức ép đàm phán; Tehran thì phát tín hiệu rằng một cuộc chiến sẽ kéo theo phản ứng rộng và kéo dài. Hai cách tính ấy tạo ra thế răn đe mong manh: bên này muốn buộc đối phương nhượng bộ, bên kia muốn làm cho hành động quân sự trở nên quá tốn kém về chiến lược. Nhưng một cuộc không kích có thể gây thiệt hại vật chất mà không xóa được động cơ an ninh hay ý chí chính trị của Iran. Kết quả có nguy cơ chỉ là một vòng trả đũa mới. Kết luận cần rút ra không phải là xem nhẹ nguy cơ, mà là thúc đẩy các tiếp xúc ngoại giao thành bước giảm căng thẳng cụ thể. Khi lòng tin suy giảm, kiểm soát tín hiệu và giữ kênh đối thoại mở có thể quan trọng không kém việc phô diễn sức mạnh.
